Bhagya

Punjab State Board PSEB 12th Class Environmental Education Important Questions Chapter 3 ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ / ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (ਭਾਗ-3) Important Questions and Answers.

PSEB 12th Class Environmental Education Important Questions Chapter 3 ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ / ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (ਭਾਗ-3)

ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Very Short Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ (Extinction) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਜੀਵ ਦਾ ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ।

1. ਚੋਰੀ-ਛੁਪੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ।
2. ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਲੋਪਨ (Extinction) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖ਼ਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਅਲੋਪਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਆਉਣ ਵਾਲੇ 20 ਤੋਂ 30 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ ?
ਉੱਤਰ-
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ 25% ਭਾਗ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਐਮਾਜ਼ੋਨ ਦੇ ਵਰਖਾ ਵਣ (Amazon rainforests) ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਸੋਇਆਬੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਐਮਾਜ਼ੋਨ ਵਰਖਾ ਵਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਅਨੇਵਾਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨੇ, ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਣ ਦੀ ਅੱਗ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਅਲੋਪ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਮਾਰੀਸ਼ੀਅਸ ਦਾ ਡੋਡੋ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਚੀਤਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬੱਤਖਾਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ (Swan) ਅਤੇ ਕੇਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੈਂਡ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਨ (Lead poisoning) ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਲੋਪਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਡੋ-ਡੋ, ਅਮਰੀਕੀ ਜ਼ੈਬਰਾ ਅਤੇ ਤਸਮਾਨੀਆ ਭੇੜੀਆ (Tasmanian Wolf), ਭਾਰਤੀ ਚੀਤਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ ਵਿਚ ਨੀਲ ਪਰਚ (Nile perch) ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ?
ਉੱਤਰ-
ਨੀਲ ਪਰਚ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਝੀਲ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਥਾਨਿਕ ਜਾਤੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ।
ਉੱਤਰ-
ਇਤਰ (Perfumes), ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਫਰ (Fur), ਹੱਡੀਆਂ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ (Tusks) ਅਤੇ ਸਿੰਗ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12.
ਆਈ. ਯੂ. ਸੀ. ਐੱਨ. (IUCN) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੂਨੀਅਨ
(IUCN = International Union for Conservation of Nature and Natural Resources)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13.
ਰੈੱਡ ਡੈਟਾ ਬੁੱਕ (Red Data Book) ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ?
ਜਾਂ
ਰੈਡ ਡੈਟਾ ਕਿਤਾਬ (Red Data Book) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅਜਿਹੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਫਰਿਸਤ (Catalogue) ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14.
ਰੈੱਡ ਡਾਟਾ ਬੁੱਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 561 ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 5485 ਹੈ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ 224 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 215 ਜਾਤੀਆਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟਸ (Primates) ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ਜਿਹੜੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹਨ ।
ਉੱਤਰ-
ਲੰਮੀ ਪੂਛ ਵਾਲਾ ਮੈਕਾਕੇ ਬਾਂਦਰ [Lion tailed macaque (Monkey)] ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਪੂਛ ਵਰਗੇ ਮੇਕਾਕੇ (Pigtailed macaque)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 16.
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਕਿਉਂ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਚੋਰੀ-ਛੁਪੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਘਟਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 17.
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਆਮ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਕਾਰਨ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-

1. Carbeo roluta,
2. Wallano attu.

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 18.
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਇਆ ਹੈ ।
ਉੱਤਰ-

1. Cyprinus Carbio ਅਤੇ
2. Catlacatla.

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 19.
ਯੂ. ਐਨ. ਈ. ਪੀ. (UNEP) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (United Nation Environment Programme) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 20.
ਡਬਲਯੂ. ਆਰ. ਆਈ. (WRI) ਅਤੇ ਡਬਲਯੂ. ਡਬਲਯੂ. ਐੱਫ. (WWF) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਡਬਲਯੂ. ਆਰ. ਆਈ. = ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਧਨ ਸੰਸਥਾ
(WRI = World Resources Institute)
ਡਬਲਯੂ. ਡਬਲਯੂ. ਐਫ. = ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਫੰਡ ਕੁਦਰਤ ਲਈ
(WWF = Worldwildlife Fund for Nature)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 21.
ਬਰਫਾਨੀ ਤੇਂਦੂਏ (Snow leopard) ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਮਹਾਨ ਹਿਮਾਲਿਆਈ (Great Himalayan) ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 22.
ਆਸਾਮ ਦੀ ਕਾਜ਼ੀ ਰੰਗਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਕਿਸ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਕਾਜ਼ੀ ਰੰਗਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਇਕ ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਗੈਂਡੇ (One hormed Rhino) ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 23.
ਕਾਰਬੈਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ (Corbett National Park) ਕਿੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਨੈਨੀਤਾਲ (ਉਤਰਾਖੰਡ) ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਘ (Tiger) ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 24.
ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ (World Environment Day) ਕਦੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਹ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 25.
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਜੀਵ ਮੰਡਲ (Biospheres) ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਭਾਰਤ ਵਿਚ 14 ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 26.
ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹ (Flora) ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੁਹ (Fauna) ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਮੀਰ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਮੀਰ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 27.
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲਿਕ (Bio-geographical) ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਹਿਮਾਲਿਆ (42,000 ਜਾਤੀਆਂ) ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਭਾਰਤ (Peninsular India) (2,600 ਜਾਤੀਆਂ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੰਡ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 28.
ਸਫੈਦ ਬਾਘਾਂ (White tigers) ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਚਿੜੀਆ ਘਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਉੜੀਸਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਨਾਨਾਡਾਕਨ ਚਿੜੀਆ ਘਰ (Nanadakan Zoo) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 29.
ਡਬਲਯੂ. ਡਬਲਯੂ. ਐੱਫ. (WWF) ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਲਾਲ ਪਾਂਡਾ (Red Panda) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 30.
ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ਕੇਵਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਰਾਖਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕੌਮੀ ਪਾਰਕ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵ-ਵਿਗਿਆਨ (Forestry), ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 31.
ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ (Biosphere reserve) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹਰੇਕ ਖੰਡ ਵਿਚ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਹਰੇਕ ਖੰਡ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 32.
ਜੀਵ-ਅਨੇਕਪੂਰਤਾ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-

1. ਮੌਕੇ-ਉੱਪਰ (in-situ) ਸੁਰੱਖਿਅਣ
2. ਸਥਾਨ-ਬਾਹਰ (ex-situ) ਸੁਰੱਖਿਅਣ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 33.
ਮੌਕੇ ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਸਥਾਨ (In-situ) ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸਥਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 34.
ਸਥਾਨ ਬਾਹਰ (Ex-situ) ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉਸਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਨੂੰ ਸਥਾਨ ਬਾਹਰ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 35.
ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫੁੱਲ ਦਾ ਕੀ ਨਾਮ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਰੈਫਲੀਸੀਆ ਆਰਨਾਲਡਾਈ (Rafflesia arnoldii) । ਇਸ ਨੂੰ ਫਲੈਸ਼ ਫਲਾਵਰ (Flesh flower) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 36.
ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 37.
ਯੂ. ਐੱਨ.ਈ. ਪੀ. (UNEP ਅਤੇ MAB) ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਯੂ. ਐੱਨ. ਈ. ਪੀ. = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ।
(United nations Environment Programme)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 38.
ਕੋਈ ਦੋ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸੋ ਜਿਹੜੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉੱਗ ਰਹੇ ਹਨ ।
ਉੱਤਰ-
ਗਾਜਰ ਬੂਟੀ (Parthenium) ਅਤੇ ਸਫੈਦਾ, ਜਲ ਕੁੰਬੀ ਅਤੇ ਲੈਟਿਨਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 39.
ਉਸ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਲਾਲ ਡੈਟਾ ਬੁੱਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਉੱਤਰ-
IUCN (International Union for Conservation of Nature and Natural Resource)

ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Short Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਆਵਾਸ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਈਕੋ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Eco-diversity) ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਆਵਾਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਈਕੋ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਆਵਾਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਜਟਿਲਤਾ (Ecological complexity) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਆਹਾਰੀ ਬਣਤਰਾਂ (Trophic structure), ਭੋਜਨ ਜਾਲ (Food Web) ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਣ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਸਿੱਲ੍ਹ, ਤਾਪਮਾਨ, ਉੱਚਾਈ Attitude), ਵਰਖਾ ਆਦਿ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ-

1. ਸਥਲੀ (Terrestrial) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਣ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ।
2. ਜਲ-ਜਲੀ (Aquatic) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ।
3. ਸੇਜ਼ਲ ਜ਼ਮੀਨ/ਜਲਗਾਹਾਂ (Wet lands) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂਗੋਵਜ ਅਤੇ ਮੁਹਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ।

ਕੁੱਝ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਜੀਵਤ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਆਵਾਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਨੁਵਰਤੀ (Tropic) ਪੱਧਰਾਂ, ਉਰਜਾ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ (National Parks) ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਕੌਮੀ ਪਾਰਕ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਹੀ ਰਾਖਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਣ-ਵਿਗਿਆਨ,
ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਕੌਮੀ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ (ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ) ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਨ 1988 ਵਿਚ ਕੌਮੀ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ) ਪਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 66 ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਰਕ 33,98,814 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਕੇਵਲ 1% ਭਾਗ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 89 ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ (National Park) ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ (Sanctuary) ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ (Characters)	ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ (National Park)	ਰੱਖਾਂ (Sanctuary)
1. ਮੰਤਵ (Aim)	ਸਮੱਚੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ।	ਕੇਵਲ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ।
2. ਰੇਂਜ ਦਾ ਆਕਾਰ (Size of the range)	0.04 ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 3162 ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. ਤਕ ।	0.6 ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 7818 ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. (ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 100-500 ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. ਘੇਰੇ ਵਿਚ)
3. ਮਨੁੱਖੀ ਦਖ਼ਲ (Human-interference)	ਵਣ-ਵਿਗਿਆਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ  ਦੇ ਚਾਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ।	ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਮਾਮੂਲੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਚੁਗਣ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ ।
4. ਸੰਖਿਆ (Number)	1992 ਵਿਚ ਸੰਖਿਆ 392, 1993 ਵਿਚ ਸੰਖਿਆ 421 ਵਿਚ) ।	1998 ਵਿਚ ਸੰਖਿਆ 368, ਹੁਣ ਸੰਖਿਆ 500 (ਭਾਰਤ ਭਾਰਤ ਵਿਚ) ।
5. ਕੱਜਿਆ ਖੇਤਰਫਲ (Covered area)	ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਕੇਵਲ 1 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ।	ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਕੇਵਲ 3.2%

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਪਰੇ/ਸਥਾਨ ਬਾਹਰੀ (Ex-situ) ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਜੁਗਤਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਸਥਾਨ ਬਾਹਰੀ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗਾਂ (Botanical gardens), ਚਿੜੀਆ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਡੀ. ਐੱਨ. ਏ. ਰੇਸ਼ੇ (DNA Strands) ਅਤੇ ਜੀਨ (Gene), ਪਰਾਗ (Polten), ਬੀਜ, ਪੌਦ (Seedlings), ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਅਤੇ ਡੀ. ਐੱਨ. ਏ. ਬੈਂਕ (DNA Banks) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਸਥਾਨ ਬਾਹਰੀ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਦੇ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕੁੱਝ ਬਿੰਦੂ ਇਹ ਹਨ-

• ਬੀਜ ਜੀਨ ਬੈਂਕ (Seed gene banks) – ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਜਣਨ ਪਦਾਰਥ (Germ plasm) ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ।
• ਫੀਲਡ ਜੀਨ ਬੈਂਕ (Field gene bank) – ਵਧਣਸ਼ੀਲ ਦੀਆਂ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜਣਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ (Genetic variability) ਨੂੰ ਫੀਲਡ ਜੀਨ ਬੈਂਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
• ਭਾਇਓ ਸੁਰੱਖਿਅਣ (Cryp-Conservation) – ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਦੀ ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਤਰਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (Liquid Nitrogen) ਜਿਸ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ, – 196°C ( 196°C) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
• ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗ਼ (Botanical Gardens) – ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਆਰਬੋਰੇਟਾ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 1500 ਦੇ ਲਗਪਗ ਹੈ । ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ, ਟਿਸ਼ੁ ਕਲਚਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ।
  ਆਰਬੋਰੇਟਾ (Arborata) – ਉਹ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਹੀ ਉਗਾਏ ਜਾਣ, ਆਰਬੋਰੇਟਾ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ 80,000 ਦੇ ਲਗਪਗ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ।
• ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਚਿੜੀਆ ਘਰ (Zoos in the World) – ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ 800 ਦੇ ਲਗਪਗ ਚਿੜੀਆ ਘਰ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੜੀਆ ਘਰਾਂ ਵਿਚ 3000 ਦੇ ਲਗਪਗ ਰੀਧਾਰੀ (Vertebrates) ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਕੁੱਝ ਇਕ ਚਿੜੀਆ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਬੰਦੀ ਨਸ਼ਲਕਸ਼ੀ (Captive breeding) ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ (Biosphere reserve) ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਜੀਨ ਸੰਹਿ (Gene pool) ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨ ਸੰਬੰਧੀ ਜੀਵ ਮੰਡਲੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ । ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ-
(ਉ) ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ (Races) ਦੀ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਸਮਦਾਇ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜਣਨਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਬਚਾਉ ਲਈ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ (Evolution) ਇਸੇ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

(ਅ) ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ (Ecological) ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਲਈ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣਾ ।

(ੲ) ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਮੌਕੇ ਦੇਣਾ ।

(ਸ) ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵ ਮੰਡਲੀ ਰਿਜ਼ਰਵਜ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੀਵ ਮੰਡਲੀ ਰੱਖਾਂ (Biosphere reserves) ਦੀ ਸੰਖਿਆ 14 ਹੈ । ਮਈ, 2002 ਤਕ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ 94 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਜੀਵ ਮੰਡਲੀ ਰੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 94 ਸੀ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੀਵ ਮੰਡਲੀ ਰੱਖ ਨੀਲਗਿਰੀ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰੱਖ (1986) (Nilgiri Biosphere Reserve) ਸੀ ।

ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਜੀਵ ਮੰਡਲੀ ਰੱਖ (Nanda Devi Biosphere Reserve) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1988 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ।

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਜੀਵ ਮੰਡਲੀ ਰੱਖ (Uttrakhand Biosphere Reserve) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰੱਖ ਵਿਚ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ (Valley of flowers) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੀਵ ਮੰਡਲੀ ਰੱਖਾਂ
(Biosphere Reserves In India)

ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵਜ਼	ਰਾਜ (ਪ੍ਰੀਤ)
1. ਨੀਲਗਿਰੀ (Nilgiri)	ਕੇਰਲ, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ
2. ਨਮਡਾਫਾ (Namdapha)	ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
3. ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ (Nanda Devi)	ਉੱਤਰਾਖੰਡ
4. ਉਤਰਾਖੰਡ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ) (Uttrakhand, Valley of flowers)	ਉੱਤਰਾਖੰਡ
5. ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਟਾਪੂ	ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ
6. ਮਾਨਾਰ ਦੀ ਖਲੀਜ (Gulf of Manar)	ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ
7. ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ (Kaziranga)	ਆਸਾਮ
8. ਸੁੰਦਰਬੰਨ (Sundarbans)	ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ
9. ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ (Thar Desert)	ਰਾਜਸਥਾਨ
10. ਮਾਨਾਸ (Manas)	ਆਸਾਮ
11. ਕਾਨ੍ਹ (Kanha)	ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
12. ਨਾਂਕਰੈਕ (Nokrek) (ਟੂਰਾ ਰੇਂਜ)	ਮੇਘਾਲਿਆ
13. ਗੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ (Great Nicobar)	ਅੰਡੇਮਾਨ ਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ
14. ਛੋਟਾ ਰਣ ਆਫ਼ ਕੱਛ (Little Rann of Kuchchh)	ਗੁਜਰਾਤ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ-

1. ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ।
2. ਡੈਮਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ।
3. ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ।
4. ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਵੈਧ ਸ਼ਿਕਾਰ ਆਦਿ ।
5. ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪਦੁਸ਼ਣ ।
6. ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਕਿਉਂ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨ ਹਨ-

1. ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵਿਖੰਡਨ ਅਤੇ ਪਤਨ
2. ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ
3. ਵਧ ਰਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਕੁੱਝ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਪਾਅ :-

1. ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ।
2. ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁਵੈਸ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਤੁਰਨ-ਫਿਰਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ।
3. ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ । ‘
4. ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਵਸਨੀਕ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਉਹਨਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਕਾਰਨ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ।
ਉੱਤਰ-

1. ਚੀਤਾ-ਇਸ ਦੀ ਚਮੜੀ (Skin) ਦੇ ਲਈ
2. ਗੈਂਡਾ-ਇਸ ਦੇ ਸਿੰਗ ਦੇ ਲਈ
3. ਹਾਥੀ-ਇਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਲਈ
4. ਕਸਤੂਰੀ ਹਿਰਨ-ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ” ਲਈ ।

ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Long Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਾਖਵੇਂ ਸਥਾਨ (Biosphere Reserves) ਕੀ ਹਨ ? ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਾਖਵੇਂ ਸਥਾਨਾਂ (Biosphere Reserves-ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (Man and Biosphere Programme) ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੂਨੈਸਕੋ (UNESCO) ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਅੰਦਰ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਾਖਵੇਂ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ।

( MAB = MAN AND BIOSPHERE PROGRAMME)
ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਾਖਵੇਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ MAB (Man and Biosphere Programme) ਵੱਲੋਂ 1975 ਵਿਚ ਆਰੰਭੀ ਗਈ । ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਮੰਤਵ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (Eco system) ਅਤੇ ਜਣਨਿਕ ਸਾਧਨਾਂ (Genetic resources) (ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ/ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ) ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਹੈ । MAB ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੀਵਤ (Biotic) ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ (Abiotic) ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਹੁਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕੀ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ ।
(MAB = ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ)

1. ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (Definition) ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਾਖਵੇਂ ਸਥਾਨ – ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ‘ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

2. ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਾਖਵੇਂ ਸਥਾਨ ਦੇ ਖੰਡ (Zones of a Biosphere Reserve) – ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਾਖਵੇਂ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

• ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕੋਰ ਜੋਨ (Core Zone)ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ।
• ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂ ਬਫ਼ਰ ਖੰਡ (Buffer Zone) – ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸੀਮਾ ਬੁੱਧ (Limited) ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।
• ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਖੰਡ (Munipulative) ਜਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨੀ ਖੰਡ (Transitional Zone) – ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਪੱਖੀ (Multiple), ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ । ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਬਾਰੇ ਉਠਾਏ ਜਾਂਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ ।
ਜਾਂ
ਜੈਵਿਕ/ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ/ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਤਰਕੀਬ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਦੇ ਉਪਾਅ-

• ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਰਾਖੀ (Protection) – ਲਾਹੇਵੰਦ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਜੀਵ ਪੌਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ) ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗਾਂ ਜਾਂ ਚਿੜੀਆ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ।
• ਨਾਜੁਕ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਣ (Conservation of Critical habitats) – ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਜੀਵ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਜਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।
• ਪਹਿਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ (Priority) – ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।
• ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਲਈ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ।
• ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

• ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ।
• ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ।
• ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ।
• ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ ।
• ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ।
• ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਐਕਟ 1992 ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਚਾਉ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਪਾਅ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਤਰਤੀਬ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸਥਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਣ (Insitu Conservation) ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ | ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਸਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ।

1. ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ
2. ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਰੱਖਿਆਂ
3. ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਥਵਾ ਜੀਵਨ ਮੰਡਲ ਮੁੱਖ ਰਾਖਵੇ ਸਥਾਨ ।

I ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ (National Parks) – ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨਾ, ਫੋਰੈਸਟਰੀ ਵਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 89 ਹੈ । ਦਾ ਗੇਟ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਪਾਰਕ (The Great Himalayan Park) ਬਰਫਾਨੀ ਚੀਤੇ ਦੇ ਲਈ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

II. ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਰੱਖਾਂ (wild Life Sanctuaries) – ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਰੱਖਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ, ਕਟਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੈ । ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ । ਇੱਥੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜਾਤੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ।

ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਬਨ ਰੱਖ (Sundar Ban Sanctuary) ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ।

III. ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ (Biosphere Reserves) – ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜਾਂ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ । ਹਰੇਕ ਖੰਡ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ (Core Zone) ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਰਜਿਤ ਹਨ । ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 14 ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਹਨ ।

ਨੀਲਗਿਰੀ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ (Nelgiri Biospheric Reserve) ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਵਿਖੇ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਲੇਠਾ ਜੀਵ ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਹੈ ।

Punjab State Board PSEB 12th Class Environmental Education Important Questions Chapter 2 ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ / ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (ਭਾਗ-2) Important Questions and Answers.

PSEB 12th Class Environmental Education Important Questions Chapter 2 ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ / ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (ਭਾਗ-2)

ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Very Short Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਧਰਤੀ ਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਰੋਤ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਸੂਰਜ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਹਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਇਨੋ-ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਿਹੜੇ ਸੌਰ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਪਕੜਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਪਦ ਘੜੋਗੇ ?
ਉੱਤਰ-
ਅਜਿਹੇ ਹਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਇਨੋ-ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਲਈ ਉਤਪਾਦਕਾਂ (Producers) ਦਾ ਪਦ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ (Herbivores) ਕੀ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਜਿਹੜੇ ਜਾਨਵਰ ਹਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭੇਡਾਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਆਦਿ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਦੋ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਦੋ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ-

1. ਗਾਂ,
2. ਹਿਰਨ,
3. ਮੱਝ,
4. ਬੱਕਰੀ ਆਦਿ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਮਾਸਾਹਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ ।
ਉੱਤਰ-
ਭੇੜੀਆ (Wolf), ਬਾਘ (Tiger), ਬਿੱਲੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਸਰਬਆਹਾਰੀ (Omnivores) ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬਆਹਾਰੀ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕਾਂ ਆਦਿ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਪਰਾਗਣ (Pollination) ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਕੀਟਾਂ (Insects) ਅਤੇ ਇਕ ਪੰਛੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਪਰਾਗਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀਟਾਂ ਦੇ ਨਾਂ-ਮਧੂਮੱਖੀ ਅਤੇ ਤਿੱਤਲੀਆਂ ।
ਪਰਾਗਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ-ਮਿੰਗ ਪੰਛੀ (Humming bird) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਅਨੁਕਰਣ ਜਾਂ ਨਕਲ (Mimicry) ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਜਿਸ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਸਜੀਵ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ/ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰੂਪ, ਸ਼ਕਲ, ਰਚਨਾ, ਰੰਗਤ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਰਗੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਰਜੀਵ ਦੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਜੁਗਤ ਅਨੁਕਰਣ ਜਾਂ ਨਕਲ (Mimicry) ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਲਾਭਕਾਰੀ ਅੰਤਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ (Beneficial Interactions) ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ ।
ਉੱਤਰ-

1. ਪਰਸਪਰਹਿੱਤਵਾਦ (Mutualism),
2. ਸਹਿਆਹਾਰਤਾ (Commencelism),
3. ਪੋਟੋ-ਸਹਿਯੋਗ (Proto-cooperation) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਐਲਗੀ ਅਤੇ ਫੰਜਾਈ (ਉੱਲੀਆਂ) ਵਿਚਲੇ ਪਰਸਪਰ-ਹਿੱਤਵਾਦ (Mutualism) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ ।
ਉੱਤਰ-
ਲਾਈਕੇਨਜ਼ (Lichens), ਐਲਗੀ ਅਤੇ ਫੰਜਾਈ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11.
ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆ (Negative Interaction) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆ (Harmful interaction) ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12.
ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ ।
ਉੱਤਰ-
ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜਾਂ ਨਾਂਹਵਾਚਕ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆ (Negative interaction) ਦੇ, ਦੋ ਉਦਾਹਰਨ-

1. ਸ਼ਿਕਾਰ (Predation),
2. ਪਰਜੀਵਤਾ (Parasitism) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13.
ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਬਾਹਰੀ ਪਰਜੀਵੀਆਂ (Ectoparasites) ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ ।
ਉੱਤਰ-
ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪਰਜੀਵੀ-ਅਮਰ ਬੇਲ (Cuscuta), ਵਿਸਕਮ, ਲੋਰੈਂਥਸ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪਰਜੀਵੀ-ਖਟਮਲ, ਕੁਤਕੀ (Mite) ਅਤੇ ਜੂਆਂ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14.
ਐਂਟੀਬਾਇਓਸਿਸ (Antibiosis) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਐਂਟੀਬਾਇਓਸਿਸ (Antibiosis) – ਇਹ ਉਹ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰਿਸਾਓ ਨਾਲ ਦੂਸਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15.
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਗੁਪਤ ਬੀਜੀ ਪੌਦਿਆਂ (Angiosperms) ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਕਿੰਨੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਹਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 15,000 ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕੇਵਲ 6% ਹੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 16.
ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ (Hot Spots) ਕੀ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮੌਜੂਦ ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਲਤਾ ਵਾਲੇ (Richest) ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 17.
ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ (Western Ghats) ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਿਆ (Eastern Himalays) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 18.
ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ (Mutualism) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ? (PSEB. 2020)
ਉੱਤਰ-
ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ (Mutualism) – ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤਰਜਾਤੀ ਅੰਤਰਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰਜੀਵਤਾ ਲਈ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ (Obligatory) ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 19.
ਮਾਈਕੋਰਾਈਜ਼ੀ Mycorrhiaae) ਕੀ ਹੈ ? |
ਉੱਤਰ-
ਫੰਜਾਈ ਦੇ ਹਾਈਫ਼ੀ (Fungal hyphae) ਅਤੇ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ (Higher plants) ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸੀ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈਕੋਝਾਈਜ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 20.
ਮੈਂਗੋਵਜ਼ (Mangroves) ਕੀ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਤਪਤ ਖੰਡੀ (Tropical) ਅਤੇ ਉੱਪ ਤਪਤਖੰਡੀ (Sub-tropical) ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਣ ਸਹਿ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ (Salt tolerant vegetation) ਨੂੰ ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 21.
ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਭੋਜਨ – ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵਾਲੀ ਅੰਤਰ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ/ਜੰਤੂ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਜੰਤੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 22.
ਫਲੀਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਰਾਈਜੋਬੀਅਮ ਲੈਗਨਿਉਨੋ ਸੌਰਮ (Rizobium leguminosorum)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 23.
ਐਪੀਫਾਈਟ ਜਾਂ ਅਪਜੀਵੀ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ? ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਓ ।
ਉੱਤਰ-
ਜਿਹੜੇ ਪੌਦੇ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਪੌਦੇ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਇੱਕਦੁਸਰੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਉਹਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਐਪੀਫਾਈਟ ਜਾਂ ਅਪਜੀਵੀ ਪੌਦੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਰਕਿਡਜ਼ ਅਤੇ ਲਾਈਕਨਜ਼ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 24.
ਪੰਜਾਬ ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਬੋਰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਸ ਬੋਰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਨ 2004 ਨੂੰ ਹੋਈ ।

ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Short Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ (Mutualism) ਦੀਆਂ ਦੋ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ-
1. ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵਿਚਾਲੇ ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ (Mutualism between Animal & Bacteria) – ਮੁਵੇਸ਼ੀਆਂ (Cattle) ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਠ ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ (Compound) ਮਿਹਦੇ (Stomach) ਵਿਚ ਰਿਊਮਨ (Rumen) ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੋਟਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿਊਮੀਨੋਕਾਂਕਸ (Ruminococcus) ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਣੁ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਇਹ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਸੈਲੂਲੇਜ਼ (Cellulase) ਨਾਂ ਦਾ ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸੈਲੂਲੋਜ਼ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

2. ਐੱਲਗੀ ਅਤੇ ਉੱਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ (Mutualism between Plants and Fungus) ਲਾਈਨਜ਼ (Lichens) ਇਸ ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ । ਲਾਈਕਨਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਅੰਸ਼ ਐਲਗੀ ਅਤੇ ਫੰਜਾਈ (ਉੱਲੀਆਂ) ਹਨ । ਐਲਗਲ ਅੰਸ਼ (Algal component) ਨੂੰ ਫਾਈਕੋਬਾਇਔਟ (Phycobiont) ਅਤੇ ਉਲੀ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਈਕੋ ਬਾਈਔਟ (Mycobiont) ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਲਾਈਨਜ਼ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ਐਲਗੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਉੱਲੀ ਦੇ ਤੰਦਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਈਫ਼ੀ (Hyphae) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪਰਸਪਰ ਹਿੱਤਵਾਦ ਵਿਚ ਐਲਗੀ ਦੇ ਸੈੱਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉੱਲੀ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਉੱਲੀ ਦੇ ਹਾਈਫ਼ੀ, ਐੱਲਗੀ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਆਵਾਸ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਈਕੋ-ਡਾਈਵਰਸਿਟੀ (Eco-diversity) ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਆਵਾਸ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ – ਉਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਜਟਿਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਜਟਿਲਤਾ ਵਿਚ ਆਹਾਰੀ ਬਣਤਰਾਂ (Trophic structures), ਭੋਜਨ ਜਾਲ (Foodweb) ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਸਿੱਲ, ਤਾਪਮਾਨ, ਉੱਚਾਈ (Altitude), TJHT (Rainfall) wife füE-UJHTET (Parameters) È dido ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ-
(ੳ) ਸਥਲੀ (Terrestrial) – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਣ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲੀ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ।
(ਅ) ਜਲ-ਜਲੀ (Aquatic) – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ।
(ੲ) ਜਲਗਾਹ/ਸੇਜਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ (Wetlands) – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਅਤੇ ਮੁਹਾਣੇ (Estuaries) ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ।

ਕੁੱਝ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਦਿੱਖ (Physical Appearance) ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਜੀਵਤ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਨੁਵਰਤੀ (Tropic) ਪੱਧਰ, ਊਰਜਾ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਚੱਕਰਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਕੀ ਹਨ ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਮੈਂਗੋਵਜ਼ (Mangro-ves) -ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ, ਲੂਣ ਸਹਿ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਗੰਗਾ, ਮਹਾ ਨਦੀ ਕਾਵੇਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਛਾਰੀ ਮੁਹਾਣਿਆਂ (Alluvial estuaries) ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਮੈਗੋਜ਼ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਪਾਏ (ਚਿੱਤਰ 2.2 ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਰਾਈਜ਼ੋ ਫੋਰਾ (Rhizophora), ਹੈਰੀਟੀਰੀਆ (Heritieria) ਅਤੇ ਐਵੀਸੀਨੀਆ (Avecenia) ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ (Genera) ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ (Hot spot) ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ । ਕਿਸ ਆਧਾਰ ‘ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖੰਡ ਨੂੰ ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਤਾਂ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ।

ਇਸ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1988 ਨੂੰ ਨਾਰਮਨ ਮੇਜਰ (Norman Major) ਨੇ ਕੀਤੀ । ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਲੱਛਣ ਹਨ-

1. ਸਥਾਨਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਕਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ । (ਲਗਪਗ ਸਥਾਨਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ 0.5%) ।
2. ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ।

ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Long Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਜੋਂ (Mega biodiversity) ਚਰਚਾ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਬਹੁਲਤਾ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤ ਇਕ ਵੱਡੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 45,000 ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ (Animals) ਦੀਆਂ 81,000 ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕੁੱਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਰੋਚਕ ਤੱਥ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ-

1. ਭਾਰਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਯੁਮੰਡਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁ ਸੰਖਿਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ ।
2. ਪੇ ਆਰਕਟਿਕ (Palearctic) ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਮਲਾਇਅਨ (Indo-Malayan) ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਖੰਡ ਹਨ, ਤਪਤਖੰਡੀ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਵਣ ਅਤੇ ਤਪਤ-ਖੰਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਪਤਝੜੀ ਵਣ ਅਤੇ ਤਪਦੇ ਮਾਰੂਥਲ । ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ) 10 ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲਿਕ (Biogeographic) ਖੇਤਰ ਵੀ ਹਨ ।
3. ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ 12 ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਇਕ ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਹੈ ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ 12 ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ।
4. ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ 2.4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਭਾਗ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੇਣ ਲਗਪਗ 10.53% ਹੈ ।
5. ਸਥਾਨਕ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਕਾਫ਼ੀ ਅਮੀਰ ਹੈ ।
6. ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ 25 ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 2 ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਹਨ ।
7. ਭਾਰਤ ਵਿਚ 26 ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੇਂਦਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਫੁੱਲਦਾਰ 6000 ਪੌਦਿਆਂ (Flowering plants) ਦੀ ਅੱਜ ਤਕ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ।
8. ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ/ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪੱਖੋਂ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਟ ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ ਮੂੰਗਾ ਚੱਟਾਨ ਥਿੱਤੀ (Coral reefs) ਮੈਂਗੋਵਜ਼, ਮੂੰਗਿਆਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ/ਖਾਰੀ ਝੀਲ (Lagoon) ਅਤੇ ਮੁਹਾਣੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਮੈਂਵਜ਼ ਦੀਆਂ 392 ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ।
9. ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 88 ਕੌਮੀ ਪਾਰਕਾਂ, 490 ਮੁਹਾਣਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ 5 ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤ (Heritage) ਸਥਾਨ, 12 ਜੀਵਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵਜ਼ ਅਤੇ 6 ਜੈਵਕ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਪਰਜੀਵਤਾ ’ਤੇ ਸੇਜਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਸਫਾਈ ਕਰਨ (Scavanging) ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ (Predation) ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸਕੈਵੈਂਜਿੰਗ (Scavanging)-
(i) ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (Definition-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸਕੈਵੈਂਜਿੰਗ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਤਰਜਾਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਫਾਈ ਕਰਤਾ (Scavanger) ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਦਕਿ ਸਫਾਈਕਰਤਾ ਨੂੰ ਸੈਪ੍ਰੋਬਾਇਔਟ (Saprobiont) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਜੀਵ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੂਸਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਮਰੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ।

(ii) ਉਦਾਹਰਨ-ਗਿੱਦੜ ਅਤੇ ਲਕੜਬੱਗਾ (Hyena) । ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਬਾਘ . ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ।

(iii) ਗਿੱਧਾਂ (Vultures) – ਮਰੇ ਹੋਏ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦਕਿ ਕਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਕੀੜਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ । (ਚਿੱਤਰ 2.3). ਸ਼ਿਕਾਰ (Predation)

ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (Definition) – ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਡੇਸ਼ਨ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਡੇਟਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ (Prey) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । (ਚਿੱਤਰ 2.5)

ਇਹ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਤਕੜੇ ਵਲੋਂ ਮਾੜੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿਚਾਲੇ ਹੈ । ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉੱਤਰਜੀਵਤਾ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।

ਉਦਾਹਰਨ –
(ੳ) ਝੋਸਿਰਾ ਰੋਟੈਂਡੀਫੋਲੀਆ (Drosera rotundifolia) (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਨਡਿਓ (Sundew) ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ) ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਹੈ । ਸਾਰਸੀਨੀਆ (Saracenia), ਡਿਸਕਿਡੀਆ (Dischidia) ਅਤੇ ਨਿਪੈਥੀਜ਼ (Nepenthes) (ਜੋ ਸੁਰਾਹੀ ਪੌਦਾ (Pitcher plant) ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਇਓਨੀਆ (Dionea) ਅਤੇ ਯੂਟਰੀ ਕੁਲੇਰੀਆ (Utricularia) ਸਾਰੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪੌਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਪੌਦੇ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਕੁੜਿੱਕੀ ਵਿਚ ਫਸਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪਦਾਰਥ ਸੋਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।

(ਅ) ਜੈਵਿਕ ਕੰਟਰੋਲ (Biological Control) – ਨਦੀਨਾਂ ਦਾ ਜੈਵਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਛਿੱਤਰ ਠੋਹਰ (Opuntia) ਨਦੀਨ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਕੋਕੀਨੀਅਲਕੀਟ (Cocheneal insect), ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ ਕੈਕਟੋਬਲਾਸਟਿਕਸ (Cactoblastics) ਹੈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਪਰਜੀਵਤਾ (Parasitism) ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਜੀਵ (Parasite) ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧੇਸੀ (Host) ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਅਮਰਵੇਲ (Amarbel) ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੋਡਰ (Dodder) ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪਰਜੀਵੀ ਜਾਤੀ ਹੈ । (ਵੇਖੋ ਚਿੱਤਰ 2.4)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਸਹਿ ਆਹਾਰਤਾ (Commencelism) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ? ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਸਹਿ ਆਹਾਰਤਾ (Commencelism)-ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ (Latin) ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਕੋਮ (Com) ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਥ/ਨਾਲ (With) ਅਤੇ ਮੈਂਸਾ (Mensa) ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-ਮੇਜ਼ (Table) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ।

ਸਹਿ ਆਹਾਰਤਾ ਅੰਤਰਜਾਤੀਅਤ ਅੰਤਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਮੈਂਬਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਆਹਾਰੀ (Commensal) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੀ (Host) ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਸ਼ਬਦ (Commencelism) ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਖਾਣਾ ।
ਜਾਤੀ ਉ (ਸਹਿਆਹਾਰੀ) = (+)
ਜਾਤੀਆਂ (ਪੇਸ਼ੀ) = (0)
ਉਦਾਹਰਨ-ਐਪੀਫਾਈਟ/ਪੌਦੇ ਉੱਤੇ ਉੱਗਿਆ ਪੌਦਾ (Epiphyte)

ਜਿਹੜੇ ਪੌਦੇ ਦੂਸਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿੰਬੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉੱਗਦੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਐਪੀਫਾਈਟ ਆਖਦੇ ਹਨ । (ਚਿੱਤਰ 2.7) ਇਹ ਐਫਾਈਟੀ ਪੌਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪੌਦੇ ‘ਤੇ ਕੇਵਲ ਆਸਰੇ ਲਈ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਪੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

ਐਪੀਫਾਈਟ ਆਮ ਕਰਕੇ ਤਪਤਖੰਡੀ ਵਰਖਾ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਹਨ | ਆਰਕਿਡਜ਼, ਲਟਕਵੀਆਂ ਮੌਸਿਜ਼ (Hanging mosses) ਕਾਠ ਵੇਲਾ (Lianas) ਅਸਨੀਆਂ (Usnea) ਅਤੇ ਐਲਿਕਟੋਰੀਆਂ (Alectoria) ਐਪੀਫਾਈਟਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ ।

ਐਪੀਫਾਈਟਸ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਦੀ ਐਪੀਡਰਸਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਲਾਮਿਨੂ (Velamin) ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਿਸ਼ੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁਮੰਡਲੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਜ਼ਬ ਕਰਨ/ਸੋਖਣ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਸਪੇਨਿਸ਼ਮੋਸ (Spanish moss) (Tillandsia) ਸ਼ਾਹ ਬਲੂਤ ਅਤੇ ਚੀਲ ਦੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਤਹਿ ‘ਤੇ ਉੱਗਦੀ ਹੈ ।

ਬੈਸੀਕਲੈਡੀਆ (Basieladia) ਵਰਗੇ ਕੁੱਝ ਪੌਦੇ (ਐਲਗਾ) ਕੱਛੂਆਂ ਦੇ ਉਪਰ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਬੇਸੀਕਲੈਡੀਆ ਹਰਾ ਐਲਗਾ ਹੈ ।

ਐਪੀਜ਼ੋਓਨਜ਼ (Epizoans) ਜਿਹੜੇ ਪਾਣੀ ਪੌਦਿਆਂ ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਪਰ ਉੱਗਦੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਐਪੀਜ਼ੋਓਜ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ । ਜਿਵੇਂ ਕਿ-

1. ਐਸਆ ਫਰੌਜ਼ (Ostrea frous) – ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਾਲ ਮੈਂਗੋਵਾਜ਼ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
2. ਬਾਰਨੇਕਲਜ਼ (Barnacles) ਅਤੇ ਨਲੀ ਕਿਰਮ (Tube worms), ਲਿਮੂਲਸ ਪਾਲੀਫੀਮਸ (Lumulus polyphemus) ਨਾਂ ਦੇ ਕੇਕੜੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ (Bio-geographical classification) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ।

ਉੱਤਰ-
ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੁਦਾਇ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ । ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਈਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਮੁਹਾਂਦਰਿਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ ।

ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਜੀਵ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (Bio-geography) ਆਖਦੇ ਹਨ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੀਵ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 10 ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਖੰਡ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਹਨ-

1. ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਾਰ (Trans-Himalayas) – ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਟਾਂਵੀਂਟਾਂਵੀਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਉਗਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਦੂਸਰੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ । ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਬਰਫਾਨੀ ਪੇਂਦੁਆ (Snow leopard) ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਿੰਜਣ ਵਾਲਾ/ਇਰੀਗੇਟਰ ਕਾਲੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰੇਨ (Irrigator black necked crane) ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

2. ਹਿਮਾਲਿਆ (Himalayas) – ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵਲ ਨੀਫਾ (NEFA) ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ, ਪੱਛਮੀ, ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਨ । ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਸ ਖੰਡ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

(ੳ) ਉੱਪ ਪਹਾੜੀ/ਹੇਠਲਾ ਤਪਤਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਤਪਤਖੰਡੀ ਭਾਗ-ਇਹ ਭਾਗ 50006000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਟਾਹਲੀ, ਕੱਥਾ (Acacia catechu ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਨ ।
(ਅ) ਉੱਤਰੀ ਖੰਡ (Northern zone) – ਇਹ ਖੰਡ 5000-12,000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।
ਰੁੱਖ – ਪਾਈਨਸ ਐਕਸੈਲਸਾ (Pinus excelsa), ਆਰ (Cedrus deodara) ।
(ੲ) ਐਲਪਾਈਨ (Alpine-12,000 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲੇ ਖੰਡ ਨੂੰ ਐਲਪਾਈਨ ਜਾਂ ਪਹਾੜੀ ਖੰਡ ਆਖਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਖੰਡ ਰੁੱਖਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਉੱਗਣ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੰਡ ਨੂੰ ਟਿੰਬਰ/ਟੀ (Timber/tree) ਰੇਖਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

3. ਮਾਰੂਥਲ ਖੰਡ (Desert Zone) – ਕੱਛ (Kutch), ਥਾਰ ਅਤੇ ਲਦਾਖ ਮਾਰੂਥਲ ਖੰਡ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜੈਵਿਕ ਪਾਂਤ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਹਨ । ਮੀਂਹ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 700 ਮਿਲੀ ਲਿਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ । ਪੌਦੇ ਥਲ-ਪੌਦੇ (Xerophytes) ਹਨ । ਕਿੱਕਰ ਅਤੇ ਟੈਕੋਮੇਲਾ (Tecomella) ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਨ ।

4. ਅਰਧ-ਖੁਸ਼ਕ ਖੰਡ (Semi-arid Zone) – ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰ ਅਰਧ-ਖੁਸ਼ਕ ਖੰਡ ਹਨ । ਮੀਂਹ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪਤਝੜੀ (Mixed deciduous) ਅਤੇ ਸਾਲ (Sal) ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਸਾਗਵਾਨ (Tectonalatifolia) ਡਲਬਰਜੀਆ ਲੈਟੀਫੋਲੀਆ (Delberggia latifolia) ਇਸ ਖੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਹਨ ।

5. ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਖੰਡ (Western Ghat Zone) – ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਅੰਤਰੀਪ ਕਾਮੋਰਨ (Cape-Comorin) ਤਕ ਇਹ ਖੰਡ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਲਾਬਾਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ (Malabar Coast) ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਬਰਸਾਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਬਨਸਪਤੀ ਤਪਤ ਖੰਡੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਲ੍ਹ ਸਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਦਾਬਹਾਰ (Evergreen) ਵਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਉਪ
ਤਪਤਖੰਡੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼ਣ (Temperate), ਸਦਾਬਹਾਰ ਵਣ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪਤਝੜੀ ਵਣ. ਅਤੇ ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਵਣ ਸ਼ਾਮਿਲ, ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ।

6. ਦੱਖਣ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਖੰਡ (Deccan Penninsula Zone) – ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ (Deccan plateau) (ਪੱਛਮ, ਕੇਂਦਰੀ ਪਠਾਰ, ਪੂਰਬੀ ਪਠਾਰ, ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਉੱਚ ਜ਼ਮੀਨ (Central highland) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਮੀਂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਮਾਤਰਾ 100 ਮਿਲੀ ਲਿਟਰ ਹੈ ।

7. ਗੰਗਾ ਦਾ ਮੈਦਾਨ (The Gangetic Plain) – ਇਹ ਖੰਡ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪੱਬੀ (Foot hills) ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ।

8. ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ (The North-East India) – ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਚਿਰਾਪੂੰਜੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 10,000 ਮਿਲੀ ਲਿਟਰ ਬਾਰਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ।

9. ਟਾਪੂ (The Islands) – ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਲਕਸ਼ਦੀਪ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਅੰਡੇਮਾਨ-ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂਆਂ ‘ਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਆਮ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ ।

10. ਤੱਟ (Coast) – ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੱਟਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 7, 516.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ । ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤੱਟਾਂ ਤੇ ਮਹਾਣਿਆਂ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਹੀ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਫ਼ਾਇਦਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ।
ਜਾਂ
ਜੈਵਿਕ/ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ’ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਚਾਣਨਾ ਪਾਓ ।
ਉੱਤਰ-
ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਜਿਹੜੇ ਉਪਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜ, ਫਲ, ਚਾਰਾ, ਰੇਸ਼ੇ, ਬਾਲਣ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ।

ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜ (Timber) ਲੱਕੜ/ਕਾਠ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸਤੂ ਹੈ । ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਈਂਧਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਲੱਕੜੀ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਗਜ਼ ਸਾਜ਼ੀ, ਲੱਕੜੀ ਚੀਰਨ ਵਾਲਾ ਆਰਾ ਉਦਯੋਗ, ਅਤੇ ਪਲਾਈਵੁੱਡ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਦੋਯਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮਦਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਫੋਰੈਸਟਰੀ (Agro-Forestry) ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ-ਫੋਰੇਸਟਰੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ । ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਣਾਂ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਭੋਜਨ/ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ (food) – ਰੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ । ਐੱਨ. ਮਾਇਰਜ਼ (N. Meyers) ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਿਕ 85,00 ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ/ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ (Drugs and Medicines) – ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਤੁਲਸੀ, ਨਿੰਮ ਅਤੇ ਹਲਦੀ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਕ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਾਣੀ (Animals) – ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ ।

1. ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
2. ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਰਗੀ ਖ਼ਾਨੇ ਅੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ ।
3. ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਹਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਮਾਸ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਤੋਂ ਉੱਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
4. ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ।
5. ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਲਈ ਖੋਤੇ, ਘੋੜ ਬਲਦ ਅਤੇ ਝੋਟਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਬਲਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤੀ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ।
   ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ।

Punjab State Board PSEB 12th Class Environmental Education Important Questions Chapter 1 ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ / ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (ਭਾਗ-1) Important Questions and Answers.

PSEB 12th Class Environmental Education Important Questions Chapter 1 ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ / ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (ਭਾਗ-1)

ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Very Short Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ/ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (Bio-diversity) ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਉਲੇਖ (ਕਰਨ) ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ।
ਜਾਂ
ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Ecosystem) ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਵਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਪਦ (Term) ਕਿਸ ਨੇ ਘੜਿਆ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਹ ਪਦ ਵਾਲਟਰ ਜੀ. ਰੋਜ਼ਨ ਨੇ 1986 ਵਿਚ ਘੜਿਆ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਧਰਤੀ ਹਿ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਤਕਰੀਬਨ 30 ਮਿਲੀਅਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਸਾਧਨ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਜੀਵਿਤ ਜਾਂ ਨਿਰਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਸਾਧਨ ਅਖਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ ਸੀ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸਟਾਕਹੋਮ (Stockholm) ਵਿਖੇ 1972 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਦੋ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਕਾਲਵੈਸ ਮੇਜਰ (Calvais major) ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਕਿਉਂ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਪੁੰਗਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਡੋ-ਡੋ (Dodo) ਨਾਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਦੀ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਪਰ ਡੋ-ਡੋ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੌਦਾ ਵੀ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਅਲੋਪ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਮਾਰੀਸ਼ੀਅਸ ਦਾ ਪੰਛੀ ਡੋ-ਡੋ (Dodo) ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਚੀਤਾ (Indian Cheetah)।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਉ ।
ਉੱਤਰ-
ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੰਗਣਾ ਆਦਿ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ (World Environment Day) ਕਦੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
5 ਜੂਨ ਨੂੰ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11.
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਮੰਡਲ (Biosphere Reserves) ਕਿੰਨੇ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 14 ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12.
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹ (Flora) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਮੂਹ (Fauna) ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13.
ਮਲੇਰੀਆ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਕੁਨੀਨ (Quinine) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14.
ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਡਿਜੀਟਾਕਸਿਨ (Digitoxin) ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਕਿਹੜੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਹ ਦਵਾਈ ਫੌਕਸ ਗਲੋਵ (Fox glove) (Digitalis purpurea) ਨਾਮ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 15.
ਮੈਂਗੋਵਜ਼ (Mangroves) ਕੀ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਤਪਤ-ਖੰਡੀ (Tropical) ਅਤੇ ਉੱਪ-ਤਪਤਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ/ਸਾਗਰੀ, ਬਨਸਪਤੀ, ਜਿਹੜੀ ਲੂਣ (Salt) ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਮੈਂਗੋਵਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 16.
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Species Diversity) ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ/ਖੰਡ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 17.
ਜਾਤੀ ਬਹੁਲਤਾ (Species Richness) ਤੋਂ ਕੀ ਮੁਰਾਦ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਕਿਸੇ ਖੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕਾਈ (Per unit) ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜਾਤੀ ਬਹੁਲਤਾ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 18.
ਜੀਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Genetic Diversity) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜਿਹੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜੀਨਜ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜੈਵਿਕ ਜੀਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 19.
ਆਵਾਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਈਕੋਡਾਇਵਰਸਿਟੀ (Eco diversity) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਆਵਾਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਜਟਿਲਤਾ (Ecological complexity) ਵਿਚ ਖਾਧ ਪੱਧਰਾਂ (Trophic levels) ਭੋਜਨ ਜਾਲੇ (Food webs) ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 20.
ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-

1. ਤੁਲਸੀ (Tulsi)
2. ਪਿੱਪਲ (Peepal).

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 21.
ਕੋਈ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚ ਖਲਬਲੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।
ਉੱਤਰ-

1. ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨਾਂਤਰਨ (Large scale shifting of plates)
2. ਭੂਚਾਲ (Earthquakes)
3. ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਅੱਗ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 22.
ਮਿੱਟੀ/ (Soil) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੀ ਪਰਤ-ਪੇਪੜੀ (Crust) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਪਜਾਊ ਪਰਤ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਜੀਵ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਲੇ-ਸੜੇ ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਤੋਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 23.
ਗੈਮਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Gamma Diversity) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ (Landscape) ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਗੈਮਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 24.
ਜੀਵ/ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੋ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-

1. ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਣ
2. ਵਣਾਂ/ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ‘ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣਾ
3. ਡੈਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ‘ਤੇ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 25.
ਕੁਨੀਨ ਕਿਸ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਕੁਨੀਨ ਸਿਨਕੋਨਾ (Cinchona) ਨਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 26.
ਮਾਰਫੀਨ (Morphine) ਕਿਸ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਮਾਰਫੀਨ (Popayer somniferous) ਪੌਪੀ (Poppy) ਨਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਦਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਛੋਟੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Short Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Biodiversity) ਦੀ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ (Aesthetic value) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੱਤਲੀਆਂ, ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਲਈ ਬੜੀ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ।
ਕਈ ਪੌਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੱਪਲ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਖਿਜਰੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਮਹੱਤਤਾ (Ethical Value) ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ, ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ (Organic Evolution) ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ । ਇਸ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ 3.5 ਬਿਲੀਅਨ (3.5 billion) ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਡਾ ਨੈਤਿਕ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੇ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖੀਏ ।

ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤੇ/ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੜ (Garuda) ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ, ਬੈਲ (Bull) ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਜੀ ਨਾਲ, ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਗਣਪਤੀ/ਗਨੇਸ਼ ਨਾਲ, ਮੋਰ ਸ਼ੁਭਰਾਮਾਨੀਅਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਮਸੱਤਿਆ (Mastya), ਨਰਸਿੰਮਾ (Narsimha) ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ (Hanumann) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕੀ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (Genetic Diversity) ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕੀ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ (Genetic Diversity) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ (Variations) ਹਨ । ਜੀਨਜ਼ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ (Heredity) ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਕਾਈ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਨਜ਼) ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । (Genes represent the basic units of heredity which are passed down to coming generations) ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕੀ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਰਵਿਆਂ (Breeds), ਨਸਲ (Race), ਕਿਸਮਾਂ (Varieties) ਅਤੇ ਰੂਪ/ਸ਼ਕਲ/ਆਕਾਰ (Forms) ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਮੈਂਗਲਾਇਡਜ (Mongloids) ਪ੍ਰੋਟੋਆਟਰਾਇਡ (Protoautroid), ਨਾਰਡਿਕ (Nordic) ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਟੋ (Negrito) ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਹਨ । ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਧਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ ਓਰਾਈਜ਼ਾ ਸੈਟੀਵਾ (Oryzasativa) ਹੈ, ਪਰ ਧਾਨ ਦੀਆਂ ਖੁਦ ਰੌ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਣਨਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਰੰਗ, ਆਕਾਰ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ (Aroma) ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨ ਹਨ । ਇਹ ਹਾਲਤ ਧਾਨ ਵਿਚਲੀ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Species diversity) ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Species Diversity) – ਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਇਕ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਹੈ । ਖੇਤਰਫਲ ਦੀ ਇਕ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਬਹੁਲਤਾ (Species richness) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਜਾਤੀ (Species) ਪਦ (Term) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਸ਼ੇਰ, ਬਰਫਾਨੀ ਤੇਂਦੂਆ (Snow leopard) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਨਜ਼ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ ।

ਖੇਤਰਫਲ ਦੀ ਇਕ ਇਕਾਈ (Per unit area) ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜਾਤੀ ਬਹੁਲਤਾ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚਿਤੜਾ (Equitability) ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਿਸੇ ਖੰਡ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਫਰਕ । ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਖੰਡ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ (Area) ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਜਾਤੀ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਧਾ ਜਾਤੀ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ/ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੂ ਲਿਖੋ ।.
ਉੱਤਰ-

1. ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
2. ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਮਾਰਤੀ ਲੱਕੜੀ ਪਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।
3. ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੂ ਲਿਖੋ ।
ਜਾਂ
ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੂ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-

1. ਜੰਤੂਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਉੱਨ (Wool) ਮਿਲਦੀ ਹੈ ।
2. ਜੰਤੂਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਸ (Meat), ਅੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ।
3. ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਤੋਂ ਚਮੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਆਵਾਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਈਕੋ-ਡਾਈਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਆਵਾਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਈਕੋ-ਡਾਈਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਆਹਾਰੀ ਪੱਧਰਾਂ (Trophic levels), ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੋਜਨ ਲੜੀ (Food Chain) ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਜਾਲ (Food Web) ਤੇ ਭੋਜਨ ਚੱਕਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਇਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਆਵਾਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ । ਸਿੱਲ੍ਹ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਆਦਿ ਇਸ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਪਰਮਾਣਾਂ (Parameters) ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।
ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ-

1. ਸਥੱਲੀ (Terrestrial) – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਣ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਆਦਿ ।
2. ਜਲ-ਜਲੀ (Aquistic) – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ !
3. ਜਲਗਾਹਾਂ ਜਾਂ ਸੇਜਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ (Wet lands) – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂਗੋਵਜ਼ (Mangroves) ਅਤੇ ਮੁਹਾਣੇ (Estuaries) ਆਦਿ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਮਹੱਤਤਾ (Ethical Values) ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਜੀਵਨ ਪਾਣੀ ਤੇ ਪੌਦੇ ਆਦਿ) ਦੀ ਵਜ਼ਾ ਜੀਵਨ ਵਿਕਾਸ (Organic evolution) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੋਣ ਦੇ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਫਰਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀਏ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਣ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਨੋਟ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ-

1. ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
2. ਜੇਕਰ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਲਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੂਟੀਆਂ ਬੰਦ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ।
3. ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਧਿਕ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ।
4. ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦਿਆ। ਹੋਇਆਂ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
5. ਤੁਪਕਾ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ/ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ‘ਤੇ ਨੋਟ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-

1. ਪਰਿਸਥਿਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ।
2. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
3. ਪੌਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਪਰਿਸਥਿਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਨਾਹ ਸਥਾਨ ਹਨ ।
4. ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ ।
   • ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
   • ਗੰਡੋਏ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਆਦਿ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਪੋਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਸੰਚਾਰਨ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ ।
   • ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ CO₂ ਨੂੰ ਪੌਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11.
ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੂ ਲਿਖੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲੂ-

1. ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਝਾਂ, ਗਾਈਆਂ, ਭੇਡ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਧ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਖੱਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।
2. ਬੈਲਾਂ, ਝੋਟਿਆਂ, ਊਠ, ਘੋੜਿਆਂ, ਗਧਿਆਂ, ਖੱਚਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਢੋਆਢੁਆਈ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
3. ਮੁਰਗੀਆਂ, ਬੱਤਖਾਂ, ਤਿੱਤਰ ਅਤੇ ਟਰਕੀ ਆਦਿ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਮਾਸ ਅਤੇ ਆਂਡੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

ਵੱਡੇ ਉੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Long Answer Type Questions)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਉੱਤਰ-
ਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ (Balance in Nature)-ਜਿਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵੱਖਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕ ਸਮਾਨ ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮੌਜੂਦ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚ ਆਈ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚ ਗੜਬੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

ਜੇਕਰ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਘਟਕਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਦੋ ਸੰਘਟਕ, ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵਅਜੈਵਿਕ ਹਨ ।

(ਉ) ਜੈਵਿਕ ਸੰਘਟਕ (Biotic Components) – ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਟਕਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਪੌਦੇ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ (Virus) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਮਨੁੱਖੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਹਨ ।

(ਅ) ਅਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਸੰਘਟਕ (Abiotic Components) – ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ, ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅਜੈਵਿਕ ਸੰਘਟਕ ਹਨ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਅਜੈਵਿਕ ਸੰਘਟਕਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਵੱਧਦੀ ਹੋਈ ਆਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਛੇੜਛਾੜ ਬੰਦ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਜੈਵਿਕ/ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ?
ਜਾਂ
ਜੈਵਿਕ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਗਏ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।

• ਮਨੁੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਹਾਰ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
• ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ 75% ਵਸੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਰਕਾਂ (Extracts) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਵਾਈਆਂ/ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ।
• ਵਣਾਂ ਤੋਂ ਈਂਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਤੇਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਵਰਗੇ ਪਥਰਾਟ ਈਂਧਨ (Fossil fuels) ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਪਥਰਾਟ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹਨ ।
• ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਥੀ ਦੰਦ (Ivory) ਮਸਹਿਰਨ (Muskdeer) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ।
• ਜੈਵਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਲਾਜਵਾਬ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਖੰਡਿਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਲਈ ਇਕ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਹੈ । ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵੰਗਾਰ (Challenge) ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਜੀਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (Genepool) ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਤੁਸੀਂ ਸਾਧਨ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਨ (Resource limitations) ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਸਾਧਨ (Resource) – ਜਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਅਸੀਂ ਜੀਵਿਤ ਜਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਆਲੇਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਆਖਦੇ ਹਨ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਸ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਕ ਸਾਧਨ (Material resources) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ, ਤਾਜ਼ਾ ਸਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹਨ ।

ਸਾਡੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨ ਸੀਮਿਤ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਇਕ ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵਾਧਾ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ।ਵਣਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਾਨ (Paddy) ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ ਹੈ । ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ, ਆਰਕਿਡਜ਼ (Orchids) ਅਤੇ ਸੁਰਾਹੀ ਪੌਦਾ (Pitcher plant) ਵਰਗੇ ਨਿਆਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ । ਤਪਤਖੰਡੀ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੀਟਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਹੈ । ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਪੰਜ ਕਾਰਨ ਹਨ-

1. ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ,
2. ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ,
3. ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ,
4. ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ
5. ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ।

ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਇਹ ਲੋਕ ਵਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਜ਼ਾਨਾ (Open treasure house) ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰ-ਤੁਰ ਕੇ ਈਂਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਦਿਲ ਕਰੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਾਠ ਲੱਕੜ (Wood) ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਭ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ (Wild places) ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਹਾਰਕ (Practical) ਪੱਖ ਤੋਂ ਬੜੀ ਕੀਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ।

ਹੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਆਫ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਬਦਲ (Replacement) ਬੜਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ ।

ਜੈਵਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਜੈਵਿਕ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੀ ਹਾਨੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਲਈ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ । ਜੀਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਠੱਲ ਪਾਈ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਇਕ ਵੰਗਾਰ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ/ਜੀਵ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪੱਖ (Ecological aspect), ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪੱਖ (Ecological aspect) – ਸਮੁਦਾਇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ । ਵਣ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਮਾਰੂਥਲ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ | ਜਲ-ਜਲੀ (Aquatic) ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਹਰੇਕ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਇਕਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਲਿੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਜਿਸ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਨਾ ਛੇੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਕੇ ਬਦਲਾਓ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ‘ਸੁਧਾਰੀ ਹੋਈ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੁਧਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮਾਪ ਕਿਸੇ ਖੰਡ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ । ਵਣ, ਰੇਗਿਸਥਾਨ, ਸੇਜ਼ਲ ਜ਼ਮੀਨ, ਵਰਖਾ, ਵਣ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਆਦਿ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਪਣਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਜੀਵ ਰਹਿੰਦੇ, ਵੱਧਦੇ-ਫੁਲਦੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਪਰਿਸਥਿਤਿਕ ਅਨੇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬੜਾ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ ।

ਚਿੱਤਰ 1.9. (ਉ-ਸ) () ਵਰਖਾ ਵਣ, (ਅ) ਸੇਜਲ ਜ਼ਮੀਨ, (ਬ) ਮਾਰੂਥਲ, (ਸ) ਮੈਂਗਰੋਵਜ਼