Class 10

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 7 ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 7 ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ

PSEB 10th Class Science Guide ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ Textbook Questions and Answers

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ ?
(a) ਇੰਸੂਲਿਨ
(b) ਥਾਇਰਾਕਸਿਨ
(c) ਈਸਟਰੋਜਨ
(d) ਸਾਈਟੋਕਾਇਨਿਨ ।
ਉੱਤਰ-
(d) ਸਾਈਟੋਕਾਇਨਿਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਦੋ ਨਾੜੀ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ :
(a) ਡੈਂਡਰਾਈਟ
(b) ਸਾਈਨੈਪਸ
(c) ਐਕਸਾਨ
(d) ਆਵੇ ।
ਉੱਤਰ-
(b) ਸਾਈਨੈਪਸ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੈ :
(a) ਸੋਚਣ ਲਈ
(b) ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ
(c) ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ
(d) ਉਕਤ ਸਾਰੇ ।
ਉੱਤਰ-
(d) ਉਕਤ ਸਾਰੇ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਾਹੀ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ ਹੈ ? ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ ਜਿੱਥੇ ਗਾਹੀ ਉੱਚਿਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ । ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਹਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਅਨੁਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਇਕ ਗਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਆਸਪਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾੜੀ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੱਕ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਨਾੜੀ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਮਨਾ ਠੀਕ ਸੁਨੇਹਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਜੇ ਗ੍ਰਾਹੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਮਝਾ ਸਕਾਂਗੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਇੱਕ ਨਿਊਰਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਸਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਨਿਊਰਾਨ (Neuron) ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਵਹਿਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੂਲ ਇਕਾਈ ਹੈ । ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਪੁੰਜ ਜਾਂ ਸੈੱਲ ਬਾਡੀ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੇਂਦਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸੈੱਲ ਬਾਡੀ ਤੋਂ ਡੈਂਡਰਾਈਟਸ ਨਾਮਕ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਵੱਧ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਐਕਸਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਊਰਾਨ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਦੂਸਰੀ ਨਿਊਰਾਨ

ਨਾੜੀ ਪੇਸ਼ੀ ਜੋੜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸੰਵਹਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਨੈਪਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਜੇ ਸਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪੈਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੰਵੇਦੀ ਨਿਊਰਾਨ ਦੇ ਡੈਂਡਰਾਈਟ ਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਨਿਉਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸੰਕੇਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਸੰਕੇਤ ਸੈਂਲ ਬਾਡੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਿਨੈਪਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ । ਦਿਮਾਗ਼ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਿਣ ਕਰ ਉਸ ਤੇ ਅਨੁਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰੇਰਤ ਨਾੜੀ ਇਸ ਅਨੁਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਉੱਚਿਤ ਅਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਨਿਉਰਾਨ (Neuron) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ-

1. ਸੰਵੇਦੀ ਨਿਊਰਾਨ-ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
2. ਪ੍ਰੇਰਕ ਨਿਊਰਾਨ-ਇਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੋਂ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ।
3. ਬਹੁ-ਧਰੁਵੀ ਨਿਊਰਾਨ-ਇਹ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ਼ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਵਰਤਨ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੋਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਵਰਤਨ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਧਨਾਤਮਕ ਅਨੁਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਜੇ ਕਿਸੇ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਗਮਲੇ ਵਿਚ ਲਗਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਖਿੜਕੀ ਜਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲੋਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤਣੇ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਖੁਦ ਉਸੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਣੇ ਦਾ ਸਿਰਾ ਸਿਰਫ ਉਸੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਿਸਾਓ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਧੇਰੇ ਆਕਸਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹਾਰਮੋਨ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਕਾਰਨ ਤਣੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਸੁਖਮਨਾ ਨਾੜੀ ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਕਿਹੜੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਵੇਗੀ ?
ਉੱਤਰ-
ਸੁਖਮਨਾ ਨਾੜੀ ਜਾਂ ਮੇਰੁਰਜੁ ਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਣਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇਗੀ । ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਚਨਾ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗੀ । ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪੁੱਜ ਕੇ ਦਿਮਾਗ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਅੰਗ ਤਕ ਪੁੱਜ ਜਾਵੇਗੀ । ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਦੇਰ ਲਗੇਗੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅੰਗ ਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਾਲਮੇਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਾਲਮੇਲ-ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਾਲਮੇਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪੌਦੇ ਖ਼ਾਸ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਤਣੇ ਦਾ ਸਿਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ । ਗੁਰੂਤਵਾਨੁਵਰਤਨ ਜੜਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਅਨੁਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲਾ ਅਨੁਵਰਤਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਅਨੁਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪਰਾਗ ਨਲਿਕਾ ਦਾ ਬੀਜ ਅੰਡ ਵਲ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਰਸਾਇਣ ਅਨੁਵਰਤਨ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ । ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੋਦੇ ਹਾਰਮੋਨ ਸੈੱਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਸਾਈਟੋਕਾਈਨਿਨ ਹਾਰਮੋਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਜੀਰਣਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ | ਆਕਸਿਨ ਹਾਰਮੋਨ ਵਾਧਾ, ਅਨੁਵਰਤਨ ਗਤੀਆਂ, ਜੜ੍ਹ ਵਿਭੇਦਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਐਬਸੈਸਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਵਾਧਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ । ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁਰਝਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਇੱਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕਿਉਂ ਲੋੜ ਹੈ ? ਉੱਤਰ-ਬਹੁਕੋਸ਼ੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਿਯੰਤਰਨ ਜਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਯੰਤਰਨ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਖ਼ਾਸ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਯੰਤਰਨ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਅਣਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਿੰਨ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਯੰਤਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਇਹ ਮੇਰੂਰਜੂ ਜਾਂ ਸੁਖਮਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਜਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਉੱਤਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਦਾਹਰਨ ਲਹੂ ਦਬਾਅ, ਦਿਲ ਦੇ ਧੜਕਨ ਦੀ ਦਰ, ਸਾਹ ਦਰ ਆਦਿ ।

ਅਣਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਚਾਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਾਲਨ ਮੱਧ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਦਾਹਰਨ-ਗਰਮ ਧਾਤੁ ਤੇ ਹੱਥ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਹੱਥ ਪਰੇ ਹਟਣਾ, ਪਲਕ ਝਪਕਨਾ ਅਤੇ ਖਾਂਸੀ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11.
ਜੰਤੂਆਂ ਵਿਚ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਲਈ ਨਾੜੀ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-

ਨਾੜੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧੀ	ਹਾਰਮੋਨ ਕਿਰਿਆ ਵਿਧੀ
(1) ਇਹ ਐਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਆਵੇਗ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ।	(1) ਇਹ ਲਹੂ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ।
(2) ਸੂਚਨਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਹੈ ।	(2) ਸੂਚਨਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ।
(3) ਸੂਚਨਾ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਇਕ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਨਾੜੀ, ਸੈੱਲਾਂ, ਨਿਊਰਾਨਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।	(3) ਸੂਚਨਾ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਹੂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਸੈੱਲ ਜਾਂ ਨਾੜੀ ਖੁਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ।
(4) ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।	(4) ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
(5) ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।	(5) ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਕਸਰ ਦੇਰ ਤਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12.
ਛੂਈ-ਮੂਈ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਲੱਤ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਛੂਈ-ਮੂਈ ਪੌਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਪੌਦੇ ਹਾਰਮੋਨ ਦੇ ਅਸਰ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ ਜੋ ਮੱਧ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਨਾੜੀ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

Science Guide for Class 10 PSEB ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ InText Questions and Answers

ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਚੱਲਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਣਇੱਛਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਸਵਾਇਤ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਉੱਤਰ ਹੈ । ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਯਾਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਸੁਖਮਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

‘ਚੱਲਣ’ ਇਕ ਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਿਯੰਤਰਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਭਾਗ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਲਣ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਇਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਦੋ ਨਿਉਰਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡੈਂਡਰਾਈਟ ਤੇ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦੋ ਨਿਊਰਾਨ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਲੜੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਅੱਗੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ । ਸੂਚਨਾ ਇਕ ਨਿਊਰਾਨ ਦੇ ਡੈਂਡਰਾਈਟ (Dendite) ਸਿਰੇ ਦੀ ਨੋਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਬਿਜਲੀ ਆਵੇਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਆਵੇਗ ਡੈਂਡਰਾਈਟ ਤੋਂ ਸੈੱਲਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈੱਲ ਬਾਡੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੈੱਲ ਬਾਡੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਆਵੇਗ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਨਾੜੀ ਸੈੱਲ ਜਾਂ ਨਿਊਰਾਨ ਦੀ ਡੈਂਡਰਾਈਟ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਿਜਲੀ ਆਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾੜੀ ਆਵੇਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਭਾਗ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਪਿਛਲੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੈਰੀਬੈਲਮ (Cerebellum) ਇੱਛੁਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਸਣ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੈ । ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਅਨੁਰੱਖਿਅਣ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਇੱਛਤ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਅਸੀਂ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਗੰਧ ਦਾ ਪਤਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ?
ਉੱਤਰ-
ਸਾਡੀ ਨੱਕ ਵਿਚ ਗੰਧ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਵੇਦੀ ਨਿਊਰਾਨ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਗੰਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੁਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਖੇਤਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਅਗਲੇ ਦਿਮਾਗ਼ (Cerebrun) ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਲ ਸੰਵੇਦੀ ਆਵੇਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁੰਘਣ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹੀ ਗੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਕੇ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ । ਇਹ ਸੁਖਮਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਣਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਚਾਹੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦਿਮਾਗ਼ ਤਕ ਇਸਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ (Plant Harmones) – ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਭੇਦਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਆਂਕਸਿਨ (Auxin), ਜਿੱਥੇਰੇਲਿਨ (Gibberllins), ਸਾਈਟੋਕਾਈਨਿਨ (Cytokinins), ਐਬਸਿਲਿਕ ਐਸਿਡ (Abscisic acid) ਆਦਿ ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਛੂਈ-ਮੂਈ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਲ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਭਿੰਨ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਛੂਈ-ਮੂਈ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਵਰਤਨੀ ਗਤੀ ਦਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਪੌਦੇ ਦਾ ਕਰੂੰਬਲ ਬਹੁਤ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੇ ਪੱਤੇ ਛੂ ਲੈਣ ਦੀ ਅਨੁਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ । ਛੂਹਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਇਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਪੋਦੇ ਇਸ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਇਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਸੈੱਲ ਤਕ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਰਸਾਇਣ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਟਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਆਕਾਰ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਇਕ ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ ਜੋ ਵਾਧੇ ਲਈ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
ਉੱਤਰ-
ਆਕਸਿਨ (Auxin)-ਇਕ ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਤੰਦੜਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਆਕਸਿਨ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜਦੋਂ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਂਕਸਿਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪੌਦਾ ਹਾਰਮੋਨ ਤਣੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸੰਸਲੇਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਕਸਿਨ ਵਿਸਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ
ਸਹਾਰਾ ਆਕਸਿਨ ਦਾ ਸਾਂਦਰਨ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ ਵੱਧਣ ਲਈ ਉਦੈਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤੰਦੜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਬਾੜ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੜਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਤੰਦੜਾ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੰਦੜੇ ਦਾ ਉਹ ਭਾਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਜਲ ਅਨੁਵਰਤਨ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੈੱਟ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਕ ਲੰਬਾ ਡੱਬਾ ਲਓ । ਇਸ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਭਰੋ । ਇਸਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੇ ਇਕ
ਪੌਦਾ ਲਗਾਓ । ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਪੌਦੇ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਕੀਪ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਗੱਡ ਦਿਓ । ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਕੀਪ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ ਪਾਣੀ ਦਿਓ । ਲਗਭਗ ਇਕ ਹਫਤੇ ਬਾਅਦ ਪੌਦੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਹਟਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖੋ । ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੀਪ
ਚਿੱਤਰ-ਜਲ ਅਨੁਵਰਤਨ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦੇ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11.
ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਾਲਮੇਲ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਜੰਤੂਆਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰ-ਰਿਸਾਵੀ ਗੰਥੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਜਾਂ ਹਾਰਮੋਨ ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਸੰਚਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਐਨਲ ਰੰਥੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਐਡਰੀਨਲਿਨ ਹਾਰਮੋਨ ਸਿੱਧਾ ਲਹੂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਖ਼ਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਹਾਰਮੋਨ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਸ ਅਸਰ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12.
ਆਇਓਡੀਨ ਯੁਕਤ ਲੂਣ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਥਾਇਰਾਇਡ ਗ੍ਰੰਥੀ (Thyroid Gland) – ਥਾਇਰਾਈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੂੰ ਹਾਰਮੋਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਇਓਡੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ | ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਵਸਾ ਦੇ ਢਾਹ-ਉਸਾਰੂ ਨੂੰ ਥਾਇਰਾਕਸਿਨ ਹਾਰਮੋਨ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਵਾਧੇ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜੋ ਸਾਡੇ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਆਇਓਡੀਨ ਦੀ ਕਮੀ ਰਹੇਗੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗਿੱਲੜ ਰੋਗ (Goitre) ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਗਰਦਨ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਵਲ ਉੱਭਰੇ ਹੋਏ ਨੇਤਰ ਗੋਲਕ ਨਮਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13.
ਜਦੋਂ ਐਡਰੀਨਾਲਿਨ ਦਾ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਰਿਸਾਓ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ? ਉੱਤਰ-ਐਡਰੀਨਾਲਿਨ ਨੂੰ ਆਪਾਤਕਾਲ ਹਾਰਮੋਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਡਰ ਜਾਂ ਤਣਾਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਖੁਦ ਹੀ ਐਡਰੀਨਾਲਿਨ ਹਾਰਮੋਨ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਰਿਸਾਓ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਾਤਕਾਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕੇ । ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਹੋ ਸਕੇ । ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਲਹੂ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੀਆਂ ਧਮਣੀਆਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਲਹੁ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਕੰਕਾਲ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਡਾਇਆਫਰਾਮ ਅਤੇ ਪਸਲੀਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਗੜਨ ਨਾਲ ਸਾਹ ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਲਗਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਤੁ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਨਿਪਟਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 14.
ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਦੇ ਕੁਝ ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇੰਸੁਲਿਨ ਦਾ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ ਲਗਾ ਕੇ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਇੰਸੁਲਿਨ (Insulin)-ਉਹ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ ਜੋ ਪੈਨਕਰੀਆਜ਼ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਲਹੂ ਵਿਚ ਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਜੇ ਇਹ ਠੀਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲਹੂ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਕਰ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇੰਸੁਲਿਨ ਦਾ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ ਲਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਸ਼ਕਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 5 ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਵਰਤੀ ਵਰਗੀਕਰਨ Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 5 ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਵਰਤੀ ਵਰਗੀਕਰਨ

PSEB 10th Class Science Guide ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਵਰਤੀ ਵਰਗੀਕਰਨ Textbook Questions and Answers

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਬਾਰੇ ਕਿਹੜਾ ਕਥਨ ਸੱਚ ਨਹੀਂ :
(a) ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਧਾਤਵੀ ਸੁਭਾਅ ਘੱਟਦਾ ਹੈ ।
(b) ਸੰਯੋਜਕ ਇਲੈੱਕਟਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
(c) ਪਰਮਾਣੂ ਸੋਖ ਨਾਲ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।
(d) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।
ਉੱਤਰ-
ਕਥਨ (c) ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਖੱਬਿਉਂ ਸੱਜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਗੁਆਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘੱਟਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਤੱਤ X, XCl₂ ਸੂਤਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਲੋਰਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ ਦਾ ਠੋਸ ਹੈ । ਇਹ ਤੱਤ X ਸੰਭਵ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਦੇ ਉਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ :
(a) Na
(b) Mg
(c) Al
(d) Si.
ਉੱਤਰ-
ਜੇਕਰ ਤੱਤ X, XCl₂ ਸੂਤਰ ਦਾ ਕਲੋਰਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੱਤ X ਦੇ ਸੰਯੋਜਨ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 2 ਹੋਵੇਗੀ ਅਰਥਾਤ ਉਸਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਸੰਯੋਜਕੜਾ ਇਲੈੱਕਟਾਨ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 2 ਹੋਵੇਗੀ । ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ ਗਰੁੱਪ 2 ਦੇ ਤੱਤ Be, Mg, Ca, Sr, Ba ਅਤੇ Pa ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ ਇਲੈੱਕਟਾਨਾਂ ਸੰਖਿਆ 2 ਹੈ । ਇਸ ਲਈ X ਤੱਤ ਉਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ (Mg) ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਇੱਕ ਧਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇੱਕ ਆਇਨੀ ਕਲੋਰਾਈਡ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉੱਚਾ ਪਿਘਲਣ ਅੰਕ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਕਿਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ :
(a) ਦੋ ਸੈੱਲ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਹਨ ।
(b) ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਤਰਤੀਬ 2,8,2 ਹੈ,
(c) ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਸੈੱਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਯੋਜਕ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਇਲੈਂਕਨ ਹਨ ।
(d) ਦੂਜੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸੈੱਲ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਇਲੈਂਕਟਾਨ ਹਨ ।
ਉੱਤਰ-
(a) ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੈੱਲ ਇਲੈੱਕਟਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੱਤ ਇੱਕ ਨੋਬਲ ਤੱਤ ਗੈਸ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਦੋ ਸੈੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਨਿਆਨ (Ne) (2,8) ਇੱਕ ਤੱਤ ਹੈ ।

(b) ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਤਰਤੀਬ 2,8,2 ਦਾ ਜੋੜ 12 ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 12 ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ (Mg) ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੱਤ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ (Mg) ਹੈ ।

(c) ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇਲੈੱਕਟਾਨ ਸੰਖਿਆ 4 ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਤੱਤ ਦਾ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਤਰਤੀਬ ਹੈ (2,8,4) ਜਿਸਦਾ ਜੋੜ 14 ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 14 ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਸਿਲੀਕਾਨ (Si) ਹੈ । ਕੁੱਲ ਦੋ ਸੈੱਲ ਹਨ | ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ 3 ਇਲੈੱਕਵਾਨ ਹਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਦਾ ਇਲੈੱਕਟਾਨੀ ਤਰਤੀਬ (2,3) ਹੈ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦਾ ਜੋੜ 5 ਹੈ ।
ਇਸ ਲਈ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਤਰਤੀਬ ਜੋੜ 5 ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਬੋਨ (B) ਹੈ ।

d) ਦੂਸਰੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸੈੱਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਦੁੱਗਣੇ ਇਲੈਂਕਟਾਨ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਤਰਤੀਬ (2,4) ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦਾ ਜੋੜ 6 ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ 6 ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਕਾਰਬਨ (C) ਹੈ !

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
(a) ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਬੋਰਾਂਨ ਕਾਲਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਗੁਣ ਕੀ ਹੈ ?
(b) ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੀਨ ਕਾਲਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਗੁਣ ਕੀ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
(a) ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਬੋਰਾਂਨ ਕਾਲਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ 13 ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ । ਬੋਰਾਨ (B) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਇੱਕ ਆਧਾਤ ਹੈ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤੱਤ (Al, Ga, In ਅਤੇ Th) ਧਾਤਾਂ ਹਨ ।

(b) ਫਲੋਰੀਨ ਕਾਲਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਨੋਬਲ ਤੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ 17 ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੀ ਵਾਂਗ 7 ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਹੋਣਗੇ । ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ (F, Cl, Br, I) ਅਧਾਤਾਂ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਇੱਕ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਤਰਤੀਬ 2,8,7 ਹੈ :
(a) ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਪਰਮਾਣੁ ਅੰਕ ਕੀ ਹੈ ?
(b) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇਗੀ ?
(ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ ਬੈਕਟ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ)
N(7), F(9), P(15), Ar(18) ।
ਉੱਤਰ-
(a) ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ = 2 + 8 +7 = 17 ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤੱਤ ਕਲੋਰੀਨ ਹੈ ।

(b) ਕਿਉਂਕਿ ਤੱਤ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਯੋਜਕਤਾ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 7 ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ 17 ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟਾਨੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :-

ਤੱਤ	ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ	ਇਲੈੱਕਟਾਨੀ ਤਰਤੀਬ
ਫਲੋਰੀਨ (F)	9	2, 7
ਕਲੋਰੀਨ (Cl)	35	2, 8, 18, 7
ਆਇਓਡੀਨ (I)	53	2, 8, 18, 18, 7

ਇਸ ਲਈ ਤੱਤ F(a) ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ 9 ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੋਬਲ ਗੈਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਕਲੋਰੀਨ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ A, B ਅਤੇ C ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

ਗਰੁੱਪ 16	ਗਰੁੱਪ 17
–	–
–	A
–	–
B	C

(a) ਸੋ A ਧਾਤ ਹੈ ਜਾਂ ਅਧਾਤ ਹੈ ?
(b) ਦੱਸੋ A ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿੱਚ C ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ ?
(c) ਕੀ B ਨਾਲੋਂ c ਸਾਈਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ?
(d) ਤੱਤ A ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਆਇਨ-ਕੇਟਆਇਨ ਜਾਂ ਐਨਆਇਨ ਬਣਾਏਗਾ ?
ਉੱਤਰ-
(a) ਗਰੁੱਪ 17 ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਯੋਜਕਤਾ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇਲੈੱਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 7 ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ 1 ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਅਧਾਤਾਂ ਹਨ ।

(b) ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਰਮਾਣੂ ਦਾ ਸਾਈਜ਼ ਵੱਧਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਨਾਭਿਕ) ਦੇ ਸੰਯੋਜਕਤਾ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆਉਣ ਨਾਲ ਘੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ c ਤੱਕ, ਤੱਤ A ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਘੱਟ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ ।

(c) ਤੱਤ B ਨਾਲੋਂ ਤੱਤ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇਗਾ ।

(d) ਤੱਤ A ਰਿਆਇਨ ਬਣਾਏਗਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਨਾਈਟਰੋਜਨ (ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 7) ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ (ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 15) ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਦੇ ਗਰੁੱਪ 15 ਦੇ ਤੱਤ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਤਰਤੀਬ ਲਿਖੋ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਤੱਤ ਵਧੇਰੇ ਰਿਣ ਬਿਜਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ?
ਉੱਤਰ-
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਤਰਤੀਬ : ਨਾਈਟਰੋਜਨ (ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ) ਜਾਂ (7) : (2,5)
ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਂਨੀ ਤਰਤੀਬ : ਫਾਸਫੋਰਸ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 15) ਜਾਂ p(15) : (2,8,5)
ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਰਿਣਾਤਮਕਤਾ (ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੋਨੈਗਟਿਵਤਾ) ਅਧਿਕ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਸੈੱਲ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਣੂ ਕੇਂਦਰ ਇਲੈੱਕਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕ ਬਲ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇਗਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨੀ ਤਰਤੀਬ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਇਲੈੱਕਟਾਨੀ ਤਰਤੀਬ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ-ਕਿਸੇ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਇਲੈੱਕਟਾਨੀ ਤਰਤੀਬ ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਉਪਸਥਿਤ ਇਲੈੱਕਟਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਉਸ ਤੱਤ ਦੀ ਸਮੂਹ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਪੀਰੀਅਡ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬਿਓਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸੰਯੋਜਕਤਾ ਸੈੱਲ ਇਲੈੱਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਇਕਾਈ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ (ਪਰਮਾਣੁ ਅੰਕ 20) ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ 12, 19, 21 ਅਤੇ 38 ਪਰਮਾਣੁ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਵਰਗੇ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 12 ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 20 ਅਤੇ 38 ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ 2 ਇਲੈਂਕਨ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਅਤੇ ਮੈਂਡਲੀਵ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ !
ਉੱਤਰ-
ਮੈਂਡਲੀਵ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ-ਮੈਂਡਲੀਵ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਦੋਨਾਂ ਸਾਰਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ :-

ਮੈਂਡਲੀਵ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ	ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ
(1) ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਿਆਤ 63 ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪੂੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।	(1) ਕੁੱਲ 118 ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
(2) ਇਸ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ 8 ਲੰਬੇ ਦਾਅ ਦੇ ਸਤੰਭ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰੁੱਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ।	(2) ਇਸ ਵਿੱਚ 18 ਖੜ੍ਹਵੇਂ ਕਾਲਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰੁੱਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 7 ਪੀਰੀਅਡ ਹਨ ।
(3) ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਈਸੋਟੋਪ ਨੂੰ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਿਆ ।	(3) ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਈਸੋਟੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਵਰਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚਿਤ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
(4) ਰਸਾਇਣਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ |	(4) ਰਸਾਇਣਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
(5) ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਗਰੁੱਪ VII ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ।	(5) ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਗਰੁੱਪ 3 ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ 12 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।
(6) ਇਸ ਸਾਰਨੀ ਦੇ ਬਣਨ ਤੱਕ ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ।	(6) ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਗਰੁੱਪ 18 ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
(7) ਕੁੱਝ ਉੱਚ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਪੁੰਜ ਘੱਟ ਸੀ ।	(7) ਇਸ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਟੇ ਕੂਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

Science Guide for Class 10 PSEB ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਵਰਤੀ ਵਰਗੀਕਰਨ InText Questions and Answers

ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 1.
ਕੀ ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਦੀਆਂ ਤਿੱਕੜੀਆਂ ਨਿਊਲੈਂਡ ਦੇ ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ? ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਕਰੋ ।
ਉੱਤਰ-
ਹਾਂ, ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਦੀਆਂ ਤਿੱਕੜੀਆਂ ਨਿਊਲੈਂਡ ਦੇ ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਦਹਾਰਨ ਵਜੋਂ (i) ਲਿਥੀਅਮ (Li), ਸੋਡੀਅਮ (Na) ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ (K) ਇੱਕ ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਜੇਕਰ ਲਿਥੀਅਮ (Li) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਤੱਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੋਡੀਅਮ (Na) ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸੋਡੀਅਮ (Na) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਤੱਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ (K) ਆਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਦੀ ਇਹ ਤਿੱਕੜੀ ਨਿਊਲੈਂਡਸ ਅਸ਼ਟਕ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ‘ਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ।

(ii) ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ Ca, Sr ਅਤੇ B ਨਿਊਲੈਂਡਸ ਦੇ ਅਸ਼ਟਕ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ‘ਸਾ’ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ।

(iii) ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ Cl, Br ਅਤੇ 1 ਨਿਊਲੈਂਡਸ ਦੇ ਅਸ਼ਟਕ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ‘ਸਾ’ ਵਿੱਚ ਉਪਸਥਿਤ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2.
ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ-ਡਾਬਰਨੀਅਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀਮਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਤ 30 ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ 9 ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤਿੰਨ ਤਿੱਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ।

ਉਦਾਹਰਨ – ਤਿੰਨ ਤੱਤ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (N), ਫਾਸਫ਼ੋਰਸ (P) ਅਤੇ ਆਰਸੈਨਿਕ (As) ਦੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਤਿੱਕੜੀ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ N, ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ-ਪੁੰਜ (14.0u), As ਦਾ (74.9u) ਅਤੇ P ਦਾ (31.Ou) ਹੈ ।
ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਤਿੱਕੜੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3.
ਨਿਊਲੈਂਡ ਦੇ ਅਸ਼ਟਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ਕੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਨਿਊਲੈਂਡ ਦੇ ਅਸ਼ਟਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ-ਨਿਊਲੈਂਡ ਦੇ ਅਸ਼ਟਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ-

(i) ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਤੱਕ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਅੱਠਵੇਂ ਤੱਤ ਦੇ ਗੁਣ ਪਹਿਲੇ ਤੱਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ।

(ii) ਨਿਉਲੈਂਡ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 56 ਤੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ | ਪਰੰਤੂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਸ਼ਟਕ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ।

(iii) ਨਿਊਲੈਂਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਸਮਾਨ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ।

ਉਦਾਹਰਨ – ਕੋਬਾਲਟ ਅਤੇ ਨਿੱਕਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲੋਰੀਨ, ਕਲੋਰੀਨ ਅਤੇ ਬੋਮੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੀ ਤਿੱਕੜੀ ‘ਸਾ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦਕਿ ਕੋਬਾਲਟ ਅਤੇ ਨਿਕਲ ਦੇ ਗੁਣ ਫਲੋਰੀਨ, ਕਲੋਰੀਨ ਅਤੇ ਬੋਮੀਨ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਭਿੰਨ ਹਨ । ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਇਰਨ ਜੋ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਕੋਬਾਲਟ ਅਤੇ ਨਿਕਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤਿੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ।

(iv) ਨਿਊਲੈਂਡ ਅਸ਼ਟਕ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲਈ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਿਆ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 4.
ਮੈਂਡਲੀਵ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡਾਂ ਦੇ ਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਓ :
K, C, Al, Si, Ba.
ਉੱਤਰ-

1. ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ (K) ਗਰੁੱਪ IA ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ । ਇਸਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ 1 ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਸੂਤਰ K₂0 ਹੈ ।
2. ਕਾਰਬਨ (C) ਗਰੁੱਪ IV A ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ 4 ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਸੂਤਰ CO₂ ਹੈ ।
3. ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ (Al) ਗਰੁੱਪ IIIA ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ 3 ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਸੂਤਰ Al₂O₃ ਹੈ ।
4. ਸਿਲੀਕਾਨ (Si), ਗਰੁੱਪ IVA ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ 4 ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਸੂਤਰ SiO₂ ਹੈ ।
5. ਬੇਰੀਅਮ (Ba) ਗਰੁੱਪ IIA ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਸੰਯੋਜਕਤਾ 2 ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਸੂਤਰ BaO ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 5.
ਗੈਲੀਅਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂਡਲੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ (ਕੋਈ ਦੋ ?
ਉੱਤਰ-
ਗੈਲੀਅਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਹੋਰ ਤੱਤ ਸਕੈਂਡੀਅਮ ਅਤੇ ਜਰਮੇਨੀਅਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲਈ ਮੈਂਡਲੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਮੈਂਡਲੀਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਲਿਆ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਹੀ ਗੁਣ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂਡਲੀਵ ਕੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6.
ਮੈਂਡਲੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਮਾਪਦੰਡ ਅਪਣਾਇਆ ?
ਉੱਤਰ-
ਮੈਂਡਲੀਵ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਲਈ ਮਾਪਦੰਡ-

1. ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪੁੰਜ ਦੇ ਕੂਮ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ।
2. ਸਮਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ।
3. ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈਡਰਾਈਡਾਂ ਦੇ ਅਣੂ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੂਲ ਗੁਣ ਮੰਨ ਕੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 7.
ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ?
ਉੱਤਰ-
ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ-ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ-ਹੀਲੀਅਮ (He), ਨੀਆਨ (Ne), ਆਰਗਾਨ (Ar), ਕ੍ਰਿਪਾਨ (Kr) ਅਤੇ ਜ਼ੀਨਾਨ (Xe) ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹੋਰ ਗਰੁੱਪ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ (0) ਗਰੁੱਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 8.
ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂਡਲੀਵ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ?
ਉੱਤਰ-
ਮੈਂਡਲੀਵ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮਾਣੂ ਪੁੰਜ (Atomic Mass) ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੋਸਲੇ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਲਈ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ (Atomic Number) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂਡਲੀਫ਼ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਾਰਨੀ ਦੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।

• ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਮਸਥਾਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।
• ਆਰਗਾਨ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ ਲੜੀਵਾਰ 18 ਤੇ 19 ਹੈ । ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਹੋਈ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਆਰਗਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹਨ । ਨਵੀਂ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
• ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ, ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ (ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗੈਸਾਂ) ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਤੱਤਾਂ (Alloys) ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
• ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਰਨੀ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਰਤਤਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 9.
ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸੋ । ਤੁਹਾਡੀ ਚੋਣ ਦਾ ਕੀ ਅਧਾਰ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨੀ ਬਣਤਰ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ 2 ਸੰਯੋਜਕ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਹੋਣਗੇ Mg ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਗੁਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਗੇ ।
ਉਦਾਹਰਨ – ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ (Ca), ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ = 20
ਵਿਭਿੰਨ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਵਿਵਸਥਾ = (2, 8, 9, 2)
ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ (Mg), ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ = 12
ਵਿਭਿੰਨ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਵਿਵਸਥਾ = (2, 8, 2)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 10.
ਨਾਂ ਦੱਸੋ :
(a) ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ ।
(b) ਦੋ ਤੱਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ।
(c) ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੈਲ ਪੁਰਾ ਹੈ ।
ਉੱਤਰ-
(a) ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ-ਲਿਥੀਅਮ (Li), ਸੋਡੀਅਮ (Na) ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ (K) ਤਿੰਨ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

(b) ਦੋ ਤੱਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਉਪਸਥਿਤ ਹਨ – ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਹਨ ।

(c) ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸੈੱਲ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ-
ਹੀਲੀਅਮ, ਨੀਆਨ ਅਤੇ ਆਰਗਾਨ ਤਿੰਨ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਛਿੱਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 11.
(a) ਲਿਥੀਅਮ, ਸੋਡੀਅਮ, ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਧਾਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ ?
(b) ਹੀਲੀਅਮ ਇੱਕ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗੈਸ ਹੈ ਜਦਕਿ ਨੀਆਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ-
(a) ਲਿਥੀਅਮ, ਸੋਡੀਅਮ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ-

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

(b) ਹੀਲੀਅਮ (He) ਅਤੇ ਨੀਆਨ (Ne) ਦੋਨੋਂ ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੈੱਲ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਹੀਲੀਅਮ (He) ਕੋਲ ਸਿਰਫ K ਸੈੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੈਂਲ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੀਆਨ (Ne) ਕੋਲ K ਅਤੇ L ਸੈੱਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਸੈਂਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ । K ਸ਼ੈੱਲ ਵਿੱਚ 2 ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਅਤੇ L ਬੈੱਲ ਵਿੱਚ 8 ਇਲੈੱਕਟਰਾਨ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਨੀਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12.
ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ 10 ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ-
ਆਧੁਨਿਕ ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੱਸ ਤੱਤ ਹਨ-H, He, Li, Be, B, C, N, 0, F ਅਤੇ Ne ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਾਤਾਂ ਹਨ-ਲਿਥੀਅਮ (Li) ਅਤੇ ਬੈਰੀਲੀਅਮ (Be) ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ 13.
ਆਵਰਤੀ ਸਾਰਨੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਾਤਵੀ ਗੁਣ ਹੈ ?
Ga, Ge, As, Se, Be.
ਉੱਤਰ-
ਪਹਿਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵੱਧਦੀ ਹੋਈ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ-

ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਧਾਤਿਕ ਆਚਰਨ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਤੱਤ Be ਅਤੇ Ga ਦਾ ਅਧਾਤਿਕ ਆਚਰਨ ਅਧਿਕਤਮ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਦੇ ਤੱਤ ਅਧਾਤ ਹਨ ।

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 5 Periodic Classification of Elements Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 5 Periodic Classification of Elements

PSEB 10th Class Science Guide Periodic Classification of Elements Textbook Questions and Answers

Question 1.
Which of the following statements is not a correct statement about the trends when going from left to right across the periods of periodic table.
(а) The elements become less metallic in nature.
(b) The number of valence electrons increases.
(c) The atoms lose their electrons more easily.
(d) The oxides become more acidic.
Answer:
(c) The atoms lose their electrons more easily.

Question 2.
Element X forms a chloride with the formula XCl₂, which is a solid with a high melting point. X would most likely be in the same group of the periodic table as :
(a) Na
(b) Mg
(c) Al
(d) Si
Answer:
(b) Mg

Question 3.
Which element has :
(а) two shells, both of which are completely filled with electrons?
Answer:
Neon

(b) the electronic configuration 2, 8, 2?
Answer:
Magnesium

(c) a total of three shells, with four electrons in its valence shell?
Answer:
Silicon

(d) a total of two shells, with three electrons in its valence shell?
Answer:
Boron

(e) twice as many electrons in its second shell as in its first shell?
Answer:
Carbon.

Question 4.
(a) What property do all elements in the same column of the periodic table as Boron have in common?
Answer:
All elements of this column have 3 electrons in their valence shell like Boron.

(b) What property do all elements in the same column of the periodic table as Fluorine have in common?
Answer:
All elements of this column have 7 electrons in their valence shell like fluorine.

Question 5.
An atom has electronic configuration 2, 8, 7.
(а) What is the atomic number of this element?
Answer:
17

(b) To which of the following element would it be chemically similar? (atomic numbers are given in parenthesis).
N (7), F (9), P (15), Ar (18).
Answer:
F (9) (2, 7)

Question 6.
The position of three elements A, B and C in the periodic table are as shown below :

(а) State whether A is a metal or non-metal.
Answer:
A is non-metal.

(b) State whether C is more reactive or less reactive than A.
Answer:
C is less reactive than A.

(c) Will C be larger or smaller in size than B.
Answer:
C has smaller size than B.

(d) Which type of ion, cation or anion, will be formed by element A?
Answer:
Anion, A-.

Question 7.
Nitrogen (atomic number 7) and phosphorus (atomic number 15) belong to group 15 of the periodic table. Write the electronic configurations of these two elements. Which of these will be more electronegative? Why?
Answer:

	K	L	M
N7 has electronic configuration	2	5
P15 has electronic configuration	2	8	7

Nitrogen is more electronegative than Phosphorus due to smaller size.

Question 8.
How does the electronic configuration of an atom relate to its position in the Modern Periodic Table?
Answer:
By knowing the electronic configuration of an element, we can know its period number from the number of shells present in its atom and from number of electrons in the valence shell of its atoms we can know its group number, e.g. let us consider the case of sodium atom.

Atomic number of sodium = 11
Its electronic configuration = 2, 8, 1 (K) (L) (M)
∴ Number of shells = 3
∴ Sodium belongs to 3rd period.

Also sodium atom has one electron in its valence shell.
∴ It is present in first group.
∴ Sodium lies in the first group and third period of Modern Periodic Table.

Question 9.
In the Modern Periodic Table, calcium (atomic number 20) is surrounded by elements with atomic numbers 12,19, 21 and 38. Which of these have physical and chemical properties resembling calcium?
Answer:
Element with atomic numbers 12 and 38 because they have two electrons in their valence shells like calcium (2, 8, 8, 2).

Question 10.
Compare and contrast the arrangement of elements in Mendeleev’s Periodic table and the Modern Periodic table.
Answer:
Similarities :

• In both the elements are arranged in groups and periods.
• In both similar elements are placed in same group.
• Both the classification make the study of elements simple and systematic.

Differences :

Mendeleev’s Periodic Table	Modern Periodic Table
1. The elements are arranged in order of increasing mass numbers.	1. The elements are arranged in order of increasing atomic numbers.
2. It has 8 vertical columns called groups.	2. It contains eighteen vertical columns called groups.
3. Groups like group VIII ‘have been divided into sub groups A and B.	3. Each group is an independent group.
4. Inert gases are not included in this table.	4. Inert gases are included in this periodic table.

Science Guide for Class 10 PSEB Periodic Classification of Elements InText Questions and Answers

Question 1.
Did Dobereiner’s triads also exist in the columns of Newlands’ octaves? Compare and find out.
Answer:
Yes, Dobereiner’s triads also existed in columns of Newlands’ octaves. These are:

H	Li	Be
F	Na	Mg
Cl	K	Ca

Question 2.
What were the limitations of Dobereiner’s classification?
Answer:

• Dobereiner could find only three triads from the elements known at that time.
• It is applicable only to a few elements.

Question 3.
What were the limitations of Newlands’ law of octaves?
Answer:

• It is applicable upto calcium only.
• Sometimes two elements were put in the same slot.
• After the discovery of noble gas, law of octave is not valid.

Question 4.
Use Mendeleev’s periodic table to predict the formulae for the oxides of following elements :
K, C, Al, Si, Ba.
Answer:
K₂O, CO₂, Al₂O₃, SiO₂, BaO.

Question 5.
Besides Gallium, which other elements have since been discovered to fill the gaps left by Mendeleev in his periodic table? (any two)
Answer:
Scandium and Germanium.

Question 6.
What were the criteria used by Mendeleev in creating his periodic table?
Answer:

• The formulae of hydrides and oxides formed by an element wrere treated as one of the basic properties of an element for its classification.
• It is based upon Mendeleev’s periodic law which predicts that the properties of the elements are the periodic function of their atomic masses.

Question 7.
Why do you think the noble gases are placed in a separate group?
Answer:
These gases were discovered very late because they are very inert and placing them in a separate group, does not disturb the existing order put forward by Mendeleev.

Question 8.
How could Modern Periodic Table remove various anomalies of Mendeleev Periodic Table?
Answer:

• Isotopes of an elements occupy same position in the periodic table due to same atomic number.
• There is a logical separation of elements into subgroups.
• It is based upon the fundamental property of an element i.e. atomic number.

Question 9.
Name two elements you would expect to show same kind of chemical reactivity as magnesium. What is the basis for your choice?
Answer:
Calcium and Strontium because they have same number of valence electrons.

Question 10.
Name :
(а) three elements that have only a single electron in their outermost shells.
Answer:
Lithium, Sodium and Potassium.

(b) two elements that have two electrons in their outermost shells.
Answer:
Magnesium, Calcium.

(c) three elements with filled outermost shells.
Answer:
Neon, Argon, Krypton.

Question 11.
(a) Lithium, Sodium, Potassium are all metals that react with water to liberate hydrogen gas. Is there any similarity in the atoms of these elements?
Answer:
One electron in their valence shells and are metals.

(b) Helium is an unreactive gas and neon is a gas of extremely low reactivity. What, if anything, do their atoms have in common?
Answer:
Eight electrons in their valence shells.

Question 12.
In the modern periodic table, of the first ten elements, which are metals?
Answer:
Lithium and Beryllium.

Question 13.
By considering their position in the periodic table, which one of the following elements would you expect to have the most metallic characteristics?
Ga Ge As Se Be.
Answer:
Gallium.

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 8 How do Organisms Reproduce? Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 8 How do Organisms Reproduce?

PSEB 10th Class Science Guide How do Organisms Reproduce? Textbook Questions and Answers

Question 1.
Asexual reproduction takes place through budding in :
(a) Amoeba
(b) Yeast
(c) Plasmodium
(d) Leishmania.
Answer:
(b) Yeast.

Question 2.
Which of the following is not a part of the female reproductive system in human beings?
(a) Ovary
(b) Uterus
(c) Vas deferens
(d) Fallopian tube
Answer:
(c) Vas deferens.

Question 3.
The anther contains :
(a) Sepals
(b) Ovules
(c) Carpel
(d) Pollen Grains
Answer:
(d) Pollen grains.

Question 4.
What are advantages of sexual reproduction over asexual reproduction?
Answer:
Advantages of sexual reproduction:
Sexual reproduction has a dual significance for the species.

• It results in multiplication and perpetuation of the species.
• It contributes to evolution of the species by introducing variation in a population much more rapidly than asexual reproduction.

Question 5.
What are the functions performed by the testis in human beings?
Answer:
Functions of testis

• Produce male gametes, called sperms.
• Leydig’s cells secrete male sex hormone namely testosterone into blood.

Question 6.
Why does menstruation occur?
Answer:
During menstruation, broken down endometrium is passed out as menstrual flow along with unfertilized egg (ovum).

Question 7.
Draw a labelled diagram of Vertical section of flower.
Answer:
Vertical section of flower

V.S of Folwer

Question 8.
Wliat are different methods of contraception?
Answer:
The various methods of birth control are :

Flowchart: Brief account on birth control measures

Question 9.
How are modes of reproduction different in unicellular and multicellular organisms?
Answer:
Unicellular organisms mostly reproduce by asexual methods except for a few such as Paramecium, Eimeria, these organisms reproduce by sexual methods also. The multicellular organisms have more complex body. They reproduce both by asexual and sexual methods. But sexual reproduction is the more common method.

Question 10.
How does reproduction help in providing stability to populations of species?
Answer:
Reproduction is the process by which organisms increase their populations. The rate of births and deaths in a given population determine its size.

Question 11.
What could be the reasons for adopting contraceptive methods?
Answer:

• To control population.
• For family planning.
• For good health of women and children.

Science Guide for Class 10 PSEB How do Organisms Reproduce? InText Questions and Answers

Question 1.
What is the importance of DNA copying in reproduction?
Answer:

• DNA copying is called DNA replication. In this process one copy each of replicated DNA will be passed on two daughter cells. Each cell formed will have its own cellular apparatus to control the activities of the daughter cells.
• It maintains the body designs and features in different generations of the species.
• Variations may be introduced during copying of DNA. This inbuilt tendency for variation during reproduction forms the basis of evolution.

Question 2.
Why is variation beneficial to the species but not necessarily for the individuals?
Answer:
Variations present in some populations would enable them to survive. In case of changing environmental condition such as global warming. Thus it is useful for survival of species over time.

Question 3.
How does binary fission differ from multiple fission?
Answer:
Differences between binary fission and multiple fission

Binary fission	Multiple fission
1. Parent cell divides into two daughter cell.	1. Parent cell divides into many daughter cells.
2. It takes place during favourable conditions.	2. It takes place during unfavourable conditions.
3. Residual cytoplasm is left.	3. Nothing is left with parent.
4. Cytoplasm divides after every nuclear division.	4. Cytoplasm does not divide after every nuclear division.

Question 4.
How will an organism be benefited if it reproduces by spores?
Answer:

• Spores are covered by thick walls, that protect them until they come into contact with another substratum on which they can grow.
• They are produced in large numbers.

Question 5.
Can you think of reasons why more complex organisms cannot give rise to new individuals through regeneration?
Answer:

• Regeneration is not reproduction because most organism would not depend on being cut up.
• It is not certain that cut up portion will be able to survive and give rise to a new individual.

Question 6.
Why is vegetative propagation practised for growing some types of plants?
Answer:
Advantages of vegetative propagation

• It is usually a means of propagating such plants which do not produce viable seeds.
• It is rapid method of producing young ones.
• It helps in retaining useful characters from generation to generation.

Question 7.
Why is DNA copying an essential part of the process of reproduction?
Answer:

• DNA copying provides cellular apparatus in the daughter cells.
• DNA in daughter cells will be able to control the functioning of daughter cells.
• DNA copies will retain the traits.

Question 8.
How is the process of pollination different from fertilisation?
Answer:
Differences between pollination and fertilization

Pollination	Fertilization
1. It is the transference of pollen grains from anther to stigma.	1. It is fusion of a male and a female gamete.
2. An external agent is required like wind, water and animal.	2. It does not require any external agent.

Question 9.
What is the role of seminal vesicles and prostate gland?
Answer:
Role of seminal vesicles. These glands secrete viscous secretions, which contain fructose and prostaglandins. The fructose is the source of energy for sperms and prostaglandins stimulate uterine contraction and thus may help the sperm to move towards the female’s oviduct.

Role of prostate gland. It secretes an alkaline milky fluid that aid in sperm motality. The fluid contains small amount of citric acid, some lipids and a few enzymes. It also contains bicarbonate ions which give the semen its alkaline pH.

Question 10.
What are the changes seen in girls at the time of puberty?
Answer:
Changes at the time of puberty: These changes occur under the influence of hormones FSH (Follicle stimulating hormone) and estrogen.

• Growth of breast and external genitalia.
• Darkening of nipple skin.
• Broadening of pelvis.
• Growth of pubic and axillary hair.
• Increase in subcutaneous fat.
• Initiation of menstruation and ovulation.

Question 11.
How does embryo get nourishment inside the mother’s body?
Answer:
Embryo gets nourishment through placenta. Placenta is a disc embedded in the wall of uterus. It contains villi on the embryo side of tissue. On the mother side are blood spaces which surround villi. Placenta serves to bring the foetal and maternal blood close enough to permit exchange of materials between the two. Placenta also acts as endocrine gland.

Question 12.
If a woman is using a copper-T, will it help her in protecting sexually transmitted diseases?
Answer:
Copper-T prevents fertilization but the chances of infection persist. Thus it will not help her in protecting from sexually transmitted diseases.

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 7 Control and Coordination Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 7 Control and Coordination

PSEB 10th Class Science Guide Control and Coordination Textbook Questions and Answers

Question 1.
Which of the following is plant hormone?
(A) Insulin
(B) Thyroxin
(C) Oestrogen
(D) Cytokinin.
Answer:
(D) Cytokinin.

Question 2.
The gap between two neurons is called :
(A) Dendrite
(B) Synapse
(C) Axon
(D) Impulse.
Answer:
(B) Synapse.

Question 3.
The brain is responsible for :
(A) Thinking
(B) Regulating the heart beat
(C) Balancing
(D) All of above.
Answer:
(D) All of above.

Question 4.
What is the function of receptors in the body? Think of situations where receptors do not work properly. What problems are likely to arise?
Answer:
Receptors. They are meant for receiving and detecting the information from environment. They are located in sense organs. They receive the information detected by tips of dendrites and convey them as electrical impulses.
If receptors do not detect the information, there will not be any co-ordination. It may lead to accidents. Body response will not be there.

Question 5.
Draw a labelled diagram of neuron and explain its function.
Or
Draw the structure of neuron and label the following on it.
Nucleus, Dendrite, Cell body and Axon.
Answer:
Functions of Neuron (Nerve cell).

• Nerve cells are specialised for conducting information via electrical impulses from one part of the body to another part.
• Dendrites acquire the information.
• Axon conducts information as electrical impulse.
• Terminal arborization pass the information as chemical stimulus at synapse for onward transmission.

A Nerve Cell

Question 6.
How does phototropism Occur in planes?
Answer:
Phototropism.
It is an established fact that plants bend towards light when they are exposed to it from one side of long axis. The aerial parts are positively phototropic and the roots and other underground parts bend away from light. These movements are due to interaction of light and auxins. The unilateral growth causes bending of stem as tip grows more rapidly.

Question 7.
Which signals will get disrupted in case of spinal cord injury?
Answer:

• Spinal cord mainly controls reflex actions in the body. Spinal cord is made up of nerves which supply information to think about. Thus these actions will get disrupted in case of injury to spinal cord.
• Sensation and movement are restricted.

Question 8.
How does chemical co-ordination occur in plants?
Answer:
Chemical coordination in plants

• Plants do’not have well organised nervous and muscular system, still they respond to stimuli and co-ordinate in the best possible way.
• Different kinds of stimuli trigger the release of chemicals called plant hormones or phytohormones.
• These phytohormones help to coordinate growth development and responses to the environment.
• Auxins stimulate the cells to grow longer on one side of shoot in response to light thus it bends way.
• Gibberellins help in growth of stem.
• Cytokinins promote cell division.
• Abscisic acid inhibits growth. Its effects include wilting of leaves.

Question 9.
What is the need for a system of control and co-ordination in an organism?
Answer:
Control and Co-ordination in the body is of two types i.e. nervous control and hormonal control. Nervous control is rapid. It takes place through electrical signals called nerve impulses. The hormonal control is through chemical messengers called hormones secreted by endocrine (ductless) glands and carried by blood to the target organs.

Question 10.
How are involuntary actions different from reflex action?
Answer:
Reflex action is sudden and quick response to input (stimulus). It saves from many accidents. It is controlled by spiral cord. The involuntary actions are controlled by midbrain and hind brain. These are the actions in which thinking does not have any control. These actions are blood pressure, salivation and cycling.

Question 11.
Compare and contrast the nervous and hormonal mechanism for control and coordination in animals.
Answer:
Differences between endocrine system and nervous system

Endocrine System	Nervous System
1. The action of endocrine system is often very diverse, affecting many cells and sometimes several organs found in different parts of the body.	1. The action of nervous system is limited to a few muscle fibres or gland cells of an organ or organ system.
2. The system is not directly connected to organs or tissues under its control.	2. The system is directly connected to tissues or organs under its control.
3. It exerts its control through hormones or chemical regulators poured into circulatory system.	3. Nervous system exerts its control through chemical stimulants poured directly over the tissues or organs.
4. The information is transmitted slowly.	4. The information is transmitted almost instantaneously.
5. The system takes time to produce response. It, therefore, regulates those processes where the response is not immediately required.	5. It controls process where an immediate response is required.
6. The effect is long lasting.	6. The effect is short lived.

Question 12.
What is the difference between the manner is which movement takes place in a sensitive plant and the movement in our leg.
Answer:
Movement of human leg is under the control of nervous system. It is under the
direction of motor area which, controls voluntary muscles of leg. The sensitive plant “Touch me not,” moves its leaves in response to touch but without any regulation by nervous tissue.

Science Guide for Class 10 PSEB Control and Coordination InText Questions and Answers

Question 1.
What is the difference between reflex action and walking?
Answer:
Differences between reflex action and walking:

Reflex Action	Walking
1. It is an inborn action and present in an individual right from birth.	1. Walking is acquired through learning.
2. It is controlled by spinal cord.	2. It is controlled by hind brain.
3. It cannot be changed.	3. It can be changed.
4. It is involuntary action.	4. To start with it is voluntary and later on it becomes involuntary.
5. Response is given by muscles and glands.	5. Response is given by muscles.

Question 2.
What happens at the synapse between two neurons?
Answer:
Synapse is a junction between terminal ends of one axon and dendrites of adjacent neuron. There is a gap between the two called synaptic cleft. As the electrical impulse reaches the terminal knobs, they release chemicals called neurotransmitters. These chemicals cross the gap and start a similar electrical impulse in the dendrite of next neuron. Synapse ensures that nerve impulse travels in one direction only.

Question 3.
Which part of the brain maintains posture and equilibrium of the body?
Answer:
Cerebellum part of hind brain maintains posture and equilibrium.

Question 4.
How do we detect the smell of an agarbatti (Incense stick)?
Answer:
Sensory information regarding smell is received by olfactory lobes of brain. As the air passes through the nasal chambers, the olfactory epithelial cells get stimulated and convey the information as electrical impulses to brain which have the power of interpretation.

Question 5.
What is the role of the brain in reflex action?
Answer:
Thinking centres are located in brain. Brain is the co-ordinating centre. Brain and spinal cord in coordination with each other control all voluntary and involuntary actions. The spinal reflexes are produced in the spinal cord but the message of reflex action taken also goes to brain where the thinking process occurs. Some reflex arcs involve the brain rather than the spinal cord only.

Question 6.
WTiat are plant hormones? Name any two.
Answer:
Plant hormones. These are chemical compounds secreted by plants which diffuse all around the other cells and regulate the activities. Plant hormones help to co-ordinate growth, development and responses to the environment.
Examples : Auxins and Cytokinin.

Question 7.
How is the movement of leaves of the sensitive plant different from the movement of a shoot towards light?
Answer:
Sensitive plant show seismonastic movements. It is due to turgidity of cells. The movement of a shoot is a tropic movement.

Movement of the leaves of sensitive plant	Movement of shoot towards light
1. It is a nastic movement which does not depend on the direction of stimulus.	1. It is a tropic movement.
2. The stimulus is touch.	2. The stimulus is light.
3. It is caused by sudden loss of water from the swelling present at the base of the leaves.	3. It is caused by the unequal growth on the two sides of the shoot.
4. It is not a growth movement.	4. It is a growth movement.

Question 8.
Give an example of a plant hormone that promotes growth.
Answer:
IAA = Indole-3-Acetic Acid.

Question 9.
How do auxins promote the growth of a tendril around a support?
Answer:
Auxins synthesised in the tip helps the cells to grow longer. Some plants like the pea plant climb up other plants or support by means of tendrils. These tendrils are sensitive to touch. When they come in contact with any support, the part of the tendril in contact with the object does not grow as rapidly as the part of the tendril away from the object. This causes the tendril to circle around the object and thus cling to it. It is due to accumulation of auxins.

Question 10.
Design an experiment to demonstrate hydrotropism.
Answer:
Experiment to demonstrate hydrotropism

Demonstration of hydrotropism

• Take a porous pot and fill it with water.
• Keep a few freshly germinated pea seedlings in a dried sand.
• As the water is not available in sand the root growing will bend towards porous pot filled with water.
• You wall observe a hydrotropic curvature of the root as it grows towards water.
• This bending of root show the movement as a response towards water.

Question 11.
How does chemical coordination take place in animals?
Answer:
Chemical coordination. It is brought about by chemical messengers called hormones. They are secreted by endocrine glands (ductless glands). The hormones are carried by the blood to the site of action (target organs). The hormones are consumed during their action. Hormones provide wide ranging changes.

Question 12.
Why is the use of iodised salt advisable?
Answer:
Iodine is necessary for the thyroid gland to make thyroxine hormone. Thyroxine regulates carbohydrate, protein and fat metabolism. It is required for growth. In case of deficiency of thyroxine, a disorder called goitre is caused. Thus, the use of iodised salt is advisable .to prevent iodine deficiency disorders in the body.

Question 13.
How does our body respond when adrenaline is secreted into blood?
Answer:
Adrenaline is secreted by the adrenal gland during emergencies. It prepares the body to respond effectively. Following actions occur :

• Heartbeats faster so as to pump the blood to muscles that need more energy.
• The blood supply to the digestive system and skin is reduced due to the contraction of muscles around these organs. This helps in diverting blood supply to muscles.
• Breathing becomes fast.

Question 14.
Why are some patients with diabetes treated by giving injections of insulin?
Answer:
Insulin hormone is secreted by Islets of Langerhans of the pancreas. This hormone helps in regulating sugar levels in the blood. Its deficiency results in high sugar levels and causes many harmful effects. To bring the sugar level to normal in such diabetic patients, insulin injections are given.

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 2 Acids, Bases and Salts Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 2 Acids, Bases and Salts

PSEB 10th Class Science Guide Acids, Bases and Salts Textbook Questions and Answers

Question 1.
A solution turns red litmus blue, its pH is likely to be :
(a) 1
(b) 4
(c) 5
(d) 10.
Answer:
(d) 10.

Question 2.
A solution reacts with crushed egg-shells to give a gas that turns lime- water milky. The solution contains:
(a) NaCl
(b) HCl
(c) LiCl
(d) KC1.
Answer:
(b) HCl

Question 3.
10 mL of a solution of NaOH is found to be completely neutralised by 8 mL of a given solution of HCl. If we take 20 mL of the same solution of NaOH, the amount of HCl solution (the same solution as before) required to neutralise it will be :
(a) 4 mL
(b) 8 mL
(c) 12 mL
(d) 16 mL.
Answer:
(d) 16 mL.

Question 4.
Which one of the following types of medicines is used for treating indigestion?
(a) Antibiotic
(b) Analgesic
(c) Antacid
(d) Antiseptic.
Answer:
(c) Antacid

Question 5.
Write word equations and then balance equations for the reaction taking place when :
(a) dilute sulphuric acid reacts with zinc granules
Answer:
Zinc granules + Dilute sulphuric acid → Zinc sulphate + Hydrogen

(b) dilute hydrochloric acid reacts with magnesium ribbon
Answer:
Magnesium ribbon + Hydrochloric acid → Magnesium chloride + Hydrogen

(c) dilute sulphuric acid reacts with aluminium powder
Answer:
Aluminium powder + Dilute sulphuric acid → Aluminium sulphate + Hydrogen

(d) dilute sulphuric acid reacts with iron filings.
Answer:
Iron filings + Dilute sulphuric acid → Iron (II) sulphate + Hydrogen.

Question 6.
Compounds such as alcohols and glucose also contain hydrogen but are not categorised as acids. Describe an activity to prove it.
Answer:
Fix two nails on a cork and place it in a 100 ml beaker. Connect these nails to a 6 volt battery through a bulb and switch as shown in the figure.

Aqueous solution of alcohol or glucose does not conduct electricity

Pour some aqueous solution of alcohol or aqueous solution of glucose in the beaker so that nails dip in it. Switch on the current. The bulb does not glow indicating that alcohol and glucose don’t dissociate in aqueous solution and hence
do not produce H⁺ ions although they (aq)
contain hydrogen.

Question 7.
Why does not distilled water conduct electricity, whereas rainwater does?
Answer:

• Distilled water does not conduct electricity because it contains no ions.
• Rainwater contains ions due to dissolved salts, hence it conducts electric current.

Question 8.
Why do acids not show acidic behaviour in the absence of water?
Answer:
This is because in the absence of water, acids do not dissociate to give hydrogen ions > H⁺_(aq)

Question 9.
Five solutions A, B, C, D and E when tested with universal indicator showed pH as 4, 1, 11, 7 and 9 respectively. Which solution is :
(a) neutral?
(b) strongly alkaline?
(c) strongly acidic?
(d) weakly acidic?
(e) weakly alkaline?
Arrange the pH in increasing order of hydrogen-ion concentration.

Solution	pH	Nature of Solution
A	4	Weakly acidic
B	1	Strongly acidic
C	11	Strongly alkaline
D	7	Neutral
E	9	Weakly alkaline

The increasing order of hydrogen-ion concentration is :
11 < 9 < 7 < 4 < 1 (pH values).

Question 10.
Equal lengths of magnesium ribbons are taken in test tubes A and B. Hydrochloric acid (HCl) is added to test tube A, while acetic acid (CH₃COOH) is added to test tube B. Amount and concentration taken for both the acids are same. In which test tube will the fizzing occur more vigorously and why?
Answer:
Fizzing occurs more vigorous in test tube A as compared to in test tube B. This is because concentration of hydrogen ion, It is more in test tube A than in test tube B, as hydrochloric acid a strong acid and acetic acid (CH₃COOH) is a weak acid.

Question 11.
Fresh milk has a pH of 6. How do you think the pH will change as it turns into curd? Explain your answer.
Answer:
Its pH will decrease due to the production of lactic acid which is acidic in nature.

Question 12.
A milkman adds a very small amount of baking soda to fresh milk.
(a) Why does he shift the pH of the fresh milk from 6 to slightly alkaline?
Answer:
So that the milk is not spoiled readily and medium remains basic.

(b) Why does this milk take a long time to set as curd?
Answer:
Because the lactic acid produced during curding reacts with baking soda.

Question 13.
Plaster of Paris should be stored in a moisture-proof container. Explain why?
Answer:
This is because in presence of moisture, plaster of Paris sets to give a hard mass.

Question 14.
What is a neutralisation reaction? Give two examples.
Answer:
The interaction of an acid with a base to form salt and water is called neutralisation reaction.

Examples :

Question 15.
Give two important uses of washing soda and baking soda.
Answer:
(a) Uses of washing soda :

1. It is used in the manufacture of glass and soap.
2. It is used in the manufacture of borax.

(b) Uses of baking soda :

1. It is used in soda-acid fire extinguisher.
2. It is used for making baking powder.

Science Guide for Class 10 PSEB Acids, Bases and Salts InText Questions and Answers

Question 1.
You have been provided with three test tubes. One of them contains distilled water and the other two contain an acidic solution and a basic solution, respectively. If you are given only red litmus paper, how will you identify the contents of each test tube?
Answer:
Dip red litmus paper in solution repeatedly in each tube.
(a) The tube in which the red litmus paper turns purple contains distilled water.
(b) The tube in which red litmus paper turns blue contains basic solution.
(c) The tube in which red litmus paper remains red contains acidic solution.

Question 2.
Why should curd and sour substances not be kept in brass and copper vessels?
Answer:
Curd and other sour substances contain acids which react with the metal surface of brass and copper vessels to produce toxic compounds which are unfit for consumption.

Question 3.
Which gas is usually liberated when an acid reacts with a metal? Illustrate with an example. How will you test for the presence of this gas?
Answer:
When an acid reacts with metal, generally hydrogen is produced.
e.g. Mg + 2 HCl(Dil) → MgCl₂ + H₂ ↑

Pass this gas (H₂) through soap solution. The soap bubbles filled with the gas will rise up. If a burning splinter is brought near the gas, the bubble will burn with a ‘pop’ sound.

Question 4.
Metal compound A reacts with dilute hydrochloric acid to produce effervescence. The gas evolved extinguishes a burning candle. Write a balanced chemical equation for the reaction if one of the compounds formed is calcium chloride.
Answer:

CO₂ extinguishes a burning candle.

Question 5.
Why do HCl, HNO₃ etc. show acidic characters in aqueous solutions while solutions of compounds like alcohol and glucose do not show acidic character?
Answer:
HCl, HNO₃ etc undergo dissociation in water to give Hydrogen ions, H⁺_(aq) ions and show acidic characteristics. There are compounds like alcohol and glucose don’t dissociate in water to give hydrogen ions, H⁺_(aq) ions. Hence, they don’t show acidic properties.

Question 6.
Why does an aqueous solution of acid conduct electricity?
Answer:
The aqueous solution of an acid contains ions such as hydrogen ions, H⁺_(aq) and other anions. Hence it conducts electricity.

Question 7.
Why does dry HCl gas not change the colour on the dry litmus paper?
Answer:
This is because dry HCl gas is a covalent compound and it does not undergo dissociation to give hydrogen ions, H⁺_(aq) and hence no change in colour of dry litmus paper.

Question 8.
While diluting an acid, why is it recommended that the acid should be added to water and not water to the acid?
Answer:
The process of dissolving an acid or a base in water is an exothermic process. This is because if water is added to concentrated acid, the heat generated may cause the mixture to splash out and cause burns. The glass container may also break due to excessive local heating.

Question 9.
How is the concentration of hydronium ions (H₃O⁺) affected when a solution of an acid is diluted?
Answer:
The concentration of hydronium ions decreases when a solution of an acid is diluted.

Question 10.
How is the concentration of hydroxide ions [OH^–] affected when excess base is dissolved in a solution of sodium hydroxide?
Answer:
When excess of base is dissolved in a solution of sodium hydroxide, the concentration of OH ions increases.

Question 11.
You have two solutions, A and B. The pH of solution A is 6 and pH of solution B is 8. Which solution has more hydrogen ion concentration? Which of this is acidic and which one is basic?
Answer:
In solution A, [H⁺_(aq)] = 10^-6 M, pH < 7
In solution B, [H⁺_(aq)] = 10^-8 M. pH > 7

∴ Then the solution A has more hydrogen ion concentration.
Solution A is acidic.
Solution B is basic.

Question 12.
What effect does the concentration of H⁺_(aq) ions have on the nature of the solution?
Answer:

• If [H⁺] < 10^-7 M, it is basic solution.
• If [H⁺] >10^-7 M, it is an acidic solution.
• If [H⁺] = 10^-7 M, it is a neutral aqueous solution.

Question 13.
Do basic solutions also have H⁺_(aq) ions? If yes, then why are these basic?
Answer:
Basic solutions also contain H⁺_(aq) ions. But in basic solutions :
[H⁺_(aq)] < 10^-7 M
and [OH^–] > 10^-7 M
Since [OH^–_(aq)] is more than [H⁺_(aq)], hence these are basic solutions.

Question 14.
Under what soil condition do you think a farmer would treat the soil of his Helds with quick lime (calcium oxide) or slaked lime (calcium hydroxide) or chalk (calcium carbonate)?
Answer:
If the pH of the soil is less than 7, i.e. it is acidic, the farmer will treat the soil with quick lime, slaked lime, chalk.

Question 15.
What is the common name of the compound CaOCl₂?
Answer:
Bleaching powder.

Question 16.
Name the substance which on treatment with chlorine yields bleaching powder.
Answer:
Dry slaked lime.

Question 17.
Name the sodium compound which is used for softening hard water.
Answer:
Washing soda.

Question 18.
What will happen if a solution of sodium hydrocarbonate is heated? Give the equation of the reaction involved.
Answer:
It decomposes to give sodium carbonate, water and carbon dioxide gas (which is colourless, odourless and turns lime water milky).

Question 19.
Write an equation to show the reaction between Plaster of Paris and water.
Answer:

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 4 Carbon and its Compounds Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 4 Carbon and its Compounds

PSEB 10th Class Science Guide Carbon and its Compounds Textbook Questions and Answers

Question 1.
Ethane, with the molecular formula C₂H₆ has :
(a) 6 covalent bonds
(b) 7 covalent bonds
(c) 8 covalent bonds
(d) 9 covalent bonds.
Answer:
(b) 7 covalent bonds

Question 2.
Butanone is a four-carbon compound with the functional group :
(a) carboxylic acid
(b) aldehyde
(c) ketone
(d) alcohol.
Answer:
(c) ketone

Question 3.
While cooking, if the bottom of the vessel is getting blackened on the outside, it means that :
(а) the food is not cooked completely
(b) the fuel is not burning completely
(c) the fuel is wet
(d) the fuel is burning completely.
Answer:
(b) the fuel is not burning completely

Question 4.
Explain the nature of the covalent bond using the bond formation in CH₃Cl.
Answer:
The formation of CH₃Cl can be represented as :

Carbon forms single covalent bonds with three H- atoms and one Cl – atom by sharing one electron pair with each C-H bonds are non-polar. But C – Cl bond is polar because C and H leave almost same electronegativity whereas Cl has more electronegativity than carbon.

Question 5.
Draw the electron dot structures for :
(a) ethanoic acid
Answer:

(b) H₂S
Answer:

(c) propanone
Answer:

(d) F₂.
Answer:

Question 6.
What is an homologous series? Explain with an example.
Answer:
A series of compounds having similar structural formulae, same functional group and hence similar chemical properties is called a homologous series. In the homologous series any two adjacent members differ by CH2 unit in their molecular formulae.

For example homologous series of aldehydes (or alkanals) can be represented as :

H – CHO	Methanal
CH3 – CHO	Ethanal
CH3 – CH2 – CHO	Propanal
CH3 – CH2 – CH2 – CHO	Butanal
CH3 – CH2 – CH2 – CH2 – CHO	Pentanal and so on.

Question 7.
How can ethanol and ethanoic acid be differentiated on the basis of their physical and chemical properties?
Answer:
Differences between ethanol and ethanoic acid

Ethanol	Ethanoic acid
1. It is a colourless liquid having a pleasant smell.	1. It is colourless liquid having vineger like smell.
2. It has no action with a litmus solution.	2. It turns blue litmus solution red.
3. It has no action with sodium hydrogen carbonate solution.	3. It decomposes sodium hydrogen carbonate solution giving brisk effervescence of carbon dioxide gas.

Question 8.
Why does micelle formation take place when soap is added to water? Will a micelle be formed in other solvents such as ethanol also?
Answer:
Soap molecule has two ends, one is hydrophilic, and it dissolves in water, while the other end is hydrophobic, and it dissolves in hydrocarbons. When soap is at the surface of water , the hydrophobic ‘tail’ of soap will not be soluble in water and the soap will align along the surface of water with the ionic end in water and the hydrocarbon ‘tail’ pointing out of water.

Inside water, these molecules have a unique orientation which keeps the hydrocarbon portion out of the water. This is achieved due to the formation clusters of molecules in which the hydrophobic tails are in the interior of the cluster and the ionic ends are on the surface of the cluster. This formation is called a micelle.

Such micelles can be formed in other polar solvents like ethanol.

Question 9.
Why are carbon and its compounds used as fuels for most applications?
Answer:
Carbon and its compounds are used as fuels for most applications because they bum producing a large amount of heat and light.

Question 10.
Explain the formation of scum when hard water is treated with soap.
Answer:
When soap is added to hard water, the soluble calcium and magnesium salts present in it react with soap to give insoluble calcium salt of soap which produces scum.

Question 11.
What change will you observe if you test soap with litmus paper (red and blue)?
Answer:
Soap solution will turn red litmus paper blue because soap is alkaline in nature.

Question 12.
What is hydrogenation? What is its industrial application?
Answer:
The addition of hydrogen to unsaturated hydrocarbons in the presence of catalysts like palladium, platinum, nickel etc. to give saturated hydrocarbons is called hydrogenation.

This reaction is used for hydrogenation of liquid vegetable oils using a nickel catalyst to get artificial or vanaspati ghee.

Question 13.
Which of the following hydrocarbons undergo addition reaction : C₂H₆, C₃H₈, C₃H₆, C₂H₂ and CH₄.
Answer:
Out of C₂H₆, C₃H₈, C₃H₆, C₂H₂ and CH₄; C₃H₆ and C₂H₂ undergo addition reactions because they contain multiple bonds.

Question 14.
Give a test that can be used to differentiate chemically between butter and cooking oil.
Answer:
Distinction between Butter and Cooking oil:

Butter	Cooking Oil
1. It is solid at room temperature.	1. It is liquid at room temperature.
2. Mix equal volumes of HgCl2 solution in 50% alcohol and 5% iodine solution in alcohol. To this add lg of butter. Violet colour does not fade away.	2. Mix equal volumes of HgCl2 solution in 50% alcohol and 5% solution of iodine in alcohol. To this add 1 ml of cooking oil. Violet colour fades away.
3. Take 2 g of butter in a test tube. To this add 1ml of cone. HCl and a few drops of 2% furfural solution in alcohol. Shake and allow to stand for 5 – 10 minutes. No rose red coloration appears.	3. Take 2 g of cooking oil in a test tube. To this add 1 ml of cone. HCl and a few drops of 2% .furfural solution in alcohol. Shake it and allow to stand for 5 – 10 minutes. Rose red coloration is obtained.

Question 15.
Explain the mechanism of the cleansing action of soaps.
Answer:
Mechanism of cleansing action of Soap:
Soaps are sodium or potassium salts of higher fatty acids e.g. sodium palmitate, C₁₅H₃₁COO^–Na⁺, sodium stearate, C₁₇H₃₅COO^–Na⁺ etc. A molecule of soap consists of two parts :

1. a long chain hydrocarbon part (C₁₅H₃₁^–, C₁₇H₃₅ …. etc.) which is soluble in oil and
2. ionic part on polar group, – COO^–Na⁺ which is soluble in water. Thus a molecule of soap can be represented as :

The long hydrocarbon chain is insoluble in water but soluble in oil and greases whereas the ionic or polar part is soluble in water. Soap has a capacity to clean a dirty piece of cloth whereas ordinary water cannot. The dirty clothes contain greasy and oily substance (dirt). Soap molecules dissociate in water to give carboxylate ion (RCOO^–) and cation (Na⁺). When soap added to dirty clothes dipped in water, the hydrocarbon part of carboxylate group dissolving in greasy or oily dirt particles where the polar (COO^–) group remain attached to water. In this way each oil droplet acquires negative charge.

The cleansing action of Soap

These negative charged oil droplets called micelles cannot coalesce and hence form a stable emulsion water. These small droplets along with dirt can be easily washed away with water. Thus the soap helps in removing greasy dirt by producing a stable oil in wrater type emulsion. Also the soap reduces surface tension of water. Hence cloth is wetted more effectively and is cleaned.

Science Guide for Class 10 PSEB Carbon and its Compounds InText Questions and Answers

Question 1.
What would be the electron-dot structure of carbon dioxide which has the formula CO₂?
Answer:
In carbon dioxide, carbon atoms are bonded with two oxygen atoms. The atomic number of carbon is 6, and it has four electrons in the outer shell.

To make an octet it requires four electrons. Oxygen requires only two electrons in the outer shell. Therefore electron-dot structure will be :

Every oxygen atom is joined to carbon atom by double bond.

Question 2.
What would be the electron-dot structure of a molecule of sulphur which is made up of eight atoms of sulphur? (HINT. The eight atoms of sulphur are joined together in the form of ring.)
Answer:
The atomic number of sulphur is 16

Sulphur has 6 electrons in the outermost shell and to complete an octet it requires 2 electrons.
∴ Sulphur atom will share 2 electrons. It’s chemical formula is S₈.

Question 3.
How many structural isomers can you draw for pentane?
Answer:
Three ; n-Pentane, iso-pentane, neo-pentane.
Structural isomers can be drawn for pentane.

Question 4.
What are the two properties of carbon which lead to the huge number of carbon compounds we see around us?
Answer:

1. Catenation: The carbon atoms have an astonishing property to combine and form bond with other carbon atoms to form long chain compounds. This property is known as catenation. In this, either long chain of carbon are in ring form or the carbon atoms join in single, double or triple bond.
2. Tetravalency: Carbon has four electrons in the outermost shell. That is why its valency is four and it has got capacity to make bonds with other elements. Oxygen, Hydrogen, Nitrogen, Sulphur, Chlorine and many other elements can make new compounds with the help of carbon.

Question 5.
What will be the formula and electron dot structure of cyclopentane?
Answer:
Molecular formula of cyclopentane = C₅ H_{2 × 5} = C₅H₁₀

Question 6.
Draw the structures for following compounds :
Are structural isomers possible for bromopentane?
(i) Ethanoic acid
Answer:
Ethanoic acid (CH₃COOH)

(ii) Bromopentane
Answer:

Due to exchange of position of carbon with bromine, many isomers of bromopentane are possible.
For example :

(iii) Butanone
Answer:

(iv) Hexanal.
Answer:

Question 7.
How would you name the following compounds?
(i) CH₃ – CH₂ – Br
Answer:
Bromoethane

Answer:
Methanal

Answer:
Hex-1-yne.

Question 8.
Why is the conversion of ethanol to ethanoic acid an oxidation reaction?
Answer:
This is because in this reaction oxygen gets added to ethanol.

Question 9.
A mixture of oxygen and ethyne is burnt for welding. Can you tell why a mixture of ethyne and air is not used?
Answer:
A mixture of ethyne and air is not burnt for welding. This is because air also contains nitrogen along with oxygen. Nitrogen will also burn in oxygen producing oxides of nitrogen such as nitre oxide (NO) and nitrogen dioxide (NO₂) which cause pollution.

Question 10.
How would you distinguish experimentally between an alcohol and a carboxylic acid?
Answer:
The following two tests are used :

• Litmus test: Treat the given compound with blue litmus solutions. If the blue litmus solution turns red, it is a carboxylic acid and if does not turn red, it is an alcohol.
• Sodium bicarbonate test: Add some sodium bicarbonate solution to the given compound. If their is a brisk evolution of a colourless and odourless gas (CO₂) which turns freshly prepared lime water milk, it is carboxylic acid and if their is no effervescence, it is an alcohol.

Question 11.
What are oxidising agents?
Answer:

• The substances which can oxidise other substances by giving oxygen are called oxidising agents.
• Examples: Alkaline potassium permanganate solution, acidified potassium dichromate solution, etc.

Question 12.
Would you be able to check if water is hard using a detergent?
Answer:
No, we can’t check whether the water is hand or soft using a detergent.

Question 13.
People use a variety of methods to wash clothes. Usually after adding the soap, they ‘beat’ the clothes on a stone, or beat it with a paddle, scrub with a brush, or the mixture is agitated necessary to get clean clothes?
Answer:
This is because when soap molecules dissolve in the dirt, the dirt is somewhat loosened from the clothes, and in order to remove it from clothes, the clothes have to be beaten on a stone or beaten with a paddle or scrubbed with a brush or mixture has to be agitated in washing machines.

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 1 Chemical Reactions and Equations Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 1 Chemical Reactions and Equations

PSEB 10th Class Science Guide Chemical Reactions and Equations Textbook Questions and Answers

Question 1.
Which of the statements about the reaction below are incorrect?
2PbO(s) + C(s) → 2Pb(s) + CO₂(g)
(a) Lead is getting reduced.
(b) Carbon dioxide is getting oxidised.
(c) Carbon is getting oxidised.
(d) Lead oxide is being reduced.
(i) (a) and (b)
(ii) (a) and (c)
(iii) (a), (b) and (c)
(iv) all.
Answer
(i) (a) and (b)

Question 2.
Fe₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Fe
The above reaction is an example of a
(a) combination reaction.
(b) double displacement reaction.
(c) decomposition reaction.
(d) displacement reaction.
Answer:
(d) displacement reaction.

Question 3.
What happens when dilute hydrochloric acid is added to iron filings?
Tick the correct answer.
(a) Hydrogen gas and iron chloride are produced.
(b) Chlorine gas and iron hydroxide are produced.
(c) No reaction takes place.
(d) Iron salt and water are produced.
Answer:
(a) Hydrogen gas and iron chloride are produced.

Question 4.
What is a balanced chemical equation? Why should chemical equations be balanced?
Answer:
Balanced chemical equation. It is a chemical equation in which number of atoms of each element are equal on both sides of the equation.

The chemical equation should be balanced because law of conservation of mass holds good i.e., the total mass of the reactants must be equal to the total mass of the products.

Question 5.
Translate the following statements into chemical equations and then balance them :
(a) Hydrogen gas combines with nitrogen to form ammonia.
Answer:
3H₂ (g) + N₂ → 2NH₃ (g)

(b) Hydrogen sulphide gas burns in air to give water and sulphur dioxide.
Answer:
2H₂S (g) + 3O₂ (g) → 2H₂O (l) + 2SO₂ (g)

(c) Barium chloride reacts with aluminium sulphate to give aluminium chloride and a precipitate of barium sulphate.
Answer:
3BaCl₂ + A12(SO₄)₃ → 2AlCl₃ (aq) + 3BaSO₄ (s)↓

(d) Potassium metal reacts with water to give potassium hydroxide and hydrogen gas.
Answer:
2K (s) + 2H₂O (l) → 2KOH (aq) + H₂ (g)

Question 6.
Balance the following chemical equations :
(a) HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + H₂O
Answer:
2HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + 2H₂O

(b) NaOH + H₂SO4 → Na₂SO₄ + H₂O
Answer:
2NaOH + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2H₂O

(c) NaCl + AgNO₃ → AgCl + NaNO₃
Answer:
NaCl + AgNO₃ → AgCl + NaNO₃

(d) BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ + HCl
Answer:
BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ + 2HCl

Question 7.
Write the balanced chemical equations for the following reactions :
(a) Calcium hydroxide + Carbon dioxide → Calcium carbonate + Water
Answer:
Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O

(b) Zinc + Silver nitrate → Zinc nitrate + Silver.
Answer:
Zn + 2AgNO₃ → Zn(NO₃)₂ + 2Ag

(c) Aluminium + Copper chloride → Aluminium chloride + Copper.
Answer:
2Al + 3CuCl₂ → 2AlCl₃ + 3Cu

(d) Barium chloride + Potassium sulphate → Barium sulphate + Potassium chloride.
Answer:
BaCl₂ + K₂SO₄ → BaSO₄ + 2KCl

Question 8.
Write the balanced chemical equation for the following reaction and identify the type of reaction in each case.
(a) Potassium bromide (aq) + Barium iodide (aq) → Potassium iodide (aq) + Barium bromide (s)
Answer:
2KBr (aq) + Bal₂ (aq) → 2KI (aq) + BaBr₂ (aq) — Double displacement reaction

(b) Zinc carbonate (s) → Zinc oxide (s) + Carbon dioxide (g)
Answer:
ZnCO₃ (s) → ZnO (s) + CO₂ (g) — Decomposition reaction

(c) Hydrogen (g) + Chlorine (g) → Hydrogen chloride (g)
Answer:
H₂(g) + Cl₂ (g) → 2HCl(g) — Combination reaction

(d) Magnesium (s) + Hydrochloric acid (aq) → Magnesium chloride (aq) + Hydrogen (g)
Answer:(a)
Mg(s) + 2HCl(aq) → MgCl₂ (aq) + H₂ (g) — Displacement reaction

Question 9.
What is meant by exothermic and endothermic reactions? Give examples.
Or
Differentiate between exothermic and endothermic reactions.
Answer:
Exothermic reaction. It is a chemical reaction in which heat energy is given out.
e.g. C (s) + O₂ (g) → CO₂ + Heat energy
NaOH (aq) + HCl (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l) + Heat energy

Endothermic reaction : It is a chemical reaction in which heat energy is absorbed,
e.g. N₂ (g) + O₂ (g) → 2NO (g) — Heat energy
C (S) + H₂O (g) → CO + H₂ (g) — Heat energy.

Question 10.
Why is respiration considered as an exothermic reaction? Explain.
Answer:
During respiration oxidation of glucose occurs which produces heat energy.

Question 11.
Why are decomposition reactions called opposite of combination reactions? Write equations for these reactions.
Answer:
During decomposition a single substance breaks down into two or more substances which is just the reverse of combination reaction.

Examples for decomposition reactions are :

Question 12.
Write one equation each for decomposition reactions where energy is supplied in the form of heat, light or electricity.
Answer:

Here electrical energy is supplied to bring about the reaction.

Question 13.
What is the difference between the displacement and double displacement reactions? Write equations for these reactions.
Answer:
Displacement reaction: In this reaction a more active element displaces less active element from solution of its compound. Examples:
Fe (s) + CuSO₄ (aq) → FeSO₄ (aq) + Cu (s) ↓
Zn (s) + CuSO₄ (aq) → ZnSO₄ (aq) + Cu (s) ↓

Double displacement reaction: The reaction in which there is an exchange of ions between two reactants is called a double displacement reaction.
AgNO₃ (aq) + NaCl (aq) AgCl (s) ↓ + NaNO₃ (aq)
BaCl₂ (aq) + Na₂SO₄ (aq) BaSO₄ (s) ↓ + 2NaCl (aq)

Question 14.
In the refining of silver, the recovery of silver from silver nitrate solution involved displacement by copper metal. Write down the reaction involved.
Answer:
Cu (s) + 2AgNO₃ (aq) → Cu(NO₃)₂ (aq) + 2Ag ↓

Question 15.
What do you mean by precipitation reaction? Explain by giving examples.
Answer:
Precipitation reaction. A reaction in which an insoluble product or precipitate is produced is called precipitation reaction.
AgNO₃ (aq) + NaCl (aq) → AgCl (s) ↓ + NaNO₃ (aq)
BaCl₂ (aq) + Na2SO₄ (aq) → BaSO₄ (s) ↓ + 2NaCl (aq)

Question 16.
Explain the following in terms of gain or loss of oxygen with two examples each :
(a) Oxidation (b) Reduction.
Answer:
(a) Oxidation: A chemical reaction in which a substance gains oxygen or loses hydrogen is called oxidation.
Examples

(b) Reduction: A chemical reaction in which a substance loses oxygen or gains hydrogen is called reduction.

Question 17.
A shiny brown coloured element ‘X’ on heating in air becomes black in colour. Name the element ‘X’ and the black coloured compound formed.
Answer:
The element X is copper.

Therefore the black coloured compound formed is copper (II) oxide (CuO).

Question 18.
Why do we apply paint on iron articles?
Answer:
The iron articles can be protected from rusting by applying paint on them so that the iron surface does not come in contact with air (or oxygen) and moisture which causes rusting.

Question 19.
Oil and fat containing food items are flushed with nitrogen. Why?
Answer:
This is because food items are prevented from oxidation by oxygen or air.

Question 20.
Explain the following terms with one example each :
(a) Corrosion
Answer:
Corrosion: The slow eating up of metals by the action of air and moisture on their surfaces is called corrosion. For example, iron undergoes corrosion or rusting in the presence of moist air.

(b) Rancidity.
Answer:
Rancidity: When fats and oils or food containing oils and fats get oxidised with air or oxygen, their smells and tastes change, This process is called rancidity. For example, the packet containing potato chips is flushed with nitrogen gas to avoid rancidity.

Science Guide for Class 10 PSEB Chemical Reactions and Equations InText Questions and Answers

Question 1.
Why should a magnesium ribbon be cleaned before burning in air?
Answer:
Magnesium ribbon should be cleaned before burning to remove the protective layer of basic magnesium carbonate from its surface.

Question 2.
Write the balanced equation for the following chemical reactions.
(i) Hydrogen + Chlorine → Hydrogen chloride
Answer:
H₂ + Cl₂ → 2HCl

(ii) Barium chloride + Aluminium Sulphate → Barium Sulphate + Aluminium Chloride
Answer:
3BaCl₂ + Al₂(SO₄)₃ → 3BaSO₄ + 2AlCl₃

(iii) Sodium + Water → Sodium hydroxide + Hydrogen
Answer:
2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂

Question 3.
Write a balanced chemical equation with state symbols for the following reactions.
(i) Solutions of barium chloride and sodium sulphate in water react to give insoluble sulphate and the solution of sodium chloride.
Answer:
BaCl₂(aq) + Na₂SO4(aq) → BaSO₄(s) + 2NaCl(aq)

(ii) Sodium hydroxide solution (in water) reacts with hydrochloric acid solution (in water) to produce sodium chloride and water.
Answer:
NaOH (aq) + HCl (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)

Question 4.
A solution of substance “X’ is used for white washing.
(i) Name the substance X’and write its formula.
Answer:
X is calcium oxide (quick lime) and its formula is CaO.

(ii) Write the reaction of the substance X named in (i) above with water.
Answer:
CaO (s) + H₂O(l) → Ca(OH)₂ (aq)

Question 5.
Why is the amount of gas collected in one of the test tubes in activity 1.7 double of the amount collected in the other? Name this gas.
Answer:
When electric current is passed through acidulated water, the reaction taking place is

Therefore hydrogen and oxygen produced are in the ratio 2 : 1 by volume. Hence volume of gas collected in one test tube is double the volume of gas collected in the other tube and this gas is hydrogen.

Question 6.
Why does the colour of copper sulphate solution change, when an iron nail is dipped in it?
Answer:
This is because iron displaces copper from copper sulphate solution.
Therefore, the concentration of copper sulphate solution decreases and blue colour of solution gradually fades away.

The concentration of copper sulphate solution decreases as ferrous sulphate is produced.

Question 7.
Give an example of a double displacement reaction other than the one given in the activity 1.10 given in textbook
Answer:
NaCl (aq) + AgNO₃(ag) → NaNO₃(aq) +AgCl(s) ↓

Question 8.
Identify the substances that are oxidised and the substances that are reduced in the following reactions :
(i) 4Na(s) + O₂(g) → 2Na₂O (s)
(ii) CuO(s) + H₂(g) → Cu(s) + H₂O(l)
Answer:

Substance oxidised	Substance reduced
1. Na(s)	H2
2. H2	CuO(s)

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 6 Life Processes Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 6 Life Processes

PSEB 10th Class Science Guide Life Processes Textbook Questions and Answers

Question 1.
The kidneys in human beings are a part of the system for :
(a) nutrition
(b) respiration
(c) excretion
(d) transportation.
Answer:
(c) excretion.

Question 2.
The xylem in plants are responsible for :
(a) transport of water
(b) transport of food
(c) transport of amino acids
(d) transport of oxygen.
Answer:
(a) transport of water.

Question 3.
The autotrophic mode of nutrition requires :
(a) CO₂ and water
(b) Chlorophyll
(c) Sunlight
(d) All of the above.
Answer:
(d) All of above.

Question 4.
The breakdown of pyruvate to give CO₂, water and energy takes place in :
(a) cytoplasm
(b) mitochondria
(c) chloroplast
(d) nucleus
Answer:
(b) mitochondria.

Question 5.
How are fats digested in our bodies? Where does the process take place?
Answer:
Digestion of fats takes place in the intestine. The fats are emulsified by the bile salts present in bile. The emulsified fats are acted upon by pancreatic lipase (strepsin) which hydrolyses fats into fatty acids and glycerol. The intestinal lipase also hydrolyses the emulsified fats into fatty acids and glycerol.

Question 6.
What is the role of saliva in the digestion of food?
Answer:
Role of saliva

• Saliva lubricates the food and facilitates mastication.
• Saliva binds the food molecules together.
• Saliva contains ptyalin (salivary amylase) enzyme which acts on starch, glycogen and other carbohydrates to form maltose.

Question 7.
What are the necessary conditions for autotrophic nutrition and what are its byproducts?
Answer:
Photosynthesis is essential in case of autotrophic nutrition

Conditions required for photosynthesis

• CO₂ is necessary for photosynthesis.
• Water is required.
• Sunlight is necessary for photosynthesis.
• Chlorophyll is essential for photosynthesis.
• By-products. Molecular oxygen is liberated as a byproduct.

Question 8.
What are the differences between aerobic respiration and anaerobic respiration? Name some organisms that use anaerobic mode of respiration.
Answer:
(a) Differences between aerobic and anaerobic respiration

Aerobic respiration	Anaerobic respiration
1. It takes place in the presence of oxygen.	1. It takes place in the absence of oxygen.
2. It is completed in cytoplasm and mitochondria of cells.	2. It is completed in the cytoplasm only.
3. It involves the complete oxidation of glucose into CO2 and H2O and a large amount of energy is released.	3. It involves the incomplete oxidation of glucose into CO2 and alcohol or lactic acid and less amount of energy is released.
4. The process is harmless.	4. It is toxic to plants.

(b) Anaerobic respiration takes place in bacteria and yeast.

Question 9.
How are alveoli designed to maximise the exchange of gases?
Answer:

Question 10.
What would be the consequences of a deficiency of haemoglobin in our bodies?
Answer:
Haemoglobin is a respiratory pigment present in RBC of blood. It has high affinity for oxygen. One molecule of haemoglobin carries 4 molecules of oxygen. If simple diffusion were to move oxygen in our body, it is estimated that it would take 3 years for a molecule of oxygen to reach tip of toes from lungs.

Question 11.
Describe double circulation in human beings. Why is it necessary?
Answer:
Double circulation. In human beings heart is four-chambered, having right and left auricles and right and left ventricles. The right auricle receives the deoxygenated blood from the body and sends it into the right ventricle that pumps it to the lungs via a pulmonary arch for oxygenation. The left auricle receives oxygenated blood from the lungs and sends it into the left ventricle, which pumps it to the body through a single aortic arch.

Significance:

• Thus, the deoxygenated and oxygenated blood remain fully separate, and there is complete double circulation.
• It increases efficiency.

Double circulation of blood in birds and mammals.

Question 12.
What are the differences between the transport of materials in xylem and phloem?
Answer:
Differences between transport in xylem and phloem

Transport in xylem	Transport in phloem
1. Water and minerals are transported through xylem.	1. Sucrose, amino acids and other substances are transported through phloem.
2. Xylem helps in upward movement, i.e. from roots to stem, branches and leaves.	2. Phloem is responsible for downward and lateral movement from leaves to other parts.

Question 13.
Compare the functioning of alveoli in the lungs and nephrons in the kidneys with respect to their structure and functioning.
Answer:

• Alveoli of lungs remove CO₂ as a waste during exchange of gases and nephrons filter wastes from blood.
• Alveoli are supplied with extensive network of blood capillaries for gaseous exchange. Bowman’s capsule surrounds a cluster of capillaries for filtration.
• Both increases surface area either for gaseous exchange or filtration.
• Urea and uric acid wastes are removed in the nephron.
• Both purify blood lungs alveoli by removing waste gases and nephrons by filtering the waste products in the form of urine.

Science Guide for Class 10 PSEB Life Processes InText Questions and Answers

Question 1.
Why is diffusion insufficient to meet the energy requirements of multicellular organisms like humans?
Answer:
In multicellular organisms, all the cells of body may not be in direct contact with the surrounding source of oxygen i.e. environment, thus simple diffusion will not meet the oxygen requirements of all the cells. These organisms require specialised organs to meet the oxygen requirement.

Question 2.
What criteria do we use to decide whether something is alive?
Answer:
Features of living organisms

• Movements
• Growth
• Metabolism
• Cellular body
• Nutrition
• Respiration
• Transportation
• Excretion
• Respond to stimuli
• Reproduction.

Question 3.
What are outside raw materials used by living organism?
Answer:
Outside raw materials used by living organism

• Energy obtained from food.
• Oxygen: Required for breaking down of carbon based molecules to liberate energy in the body.
• Water: It is required for proper digestion of food and other functions in the body. It is raw material for photosynthesis in plants. All reactions occur in solution form in the body.
• CO₂ Raw material for photosynthesis in plants. All reactions occur in solution form in the body.

Question 4.
What processes would you consider essential for maintaining life?
Answer:

• Nutrition
• Respiration
• Transportation
• Excretion.

Question 5.
What are the differences between autotrophic and heterotrophic nutrition?
Answer:
Differences between Autotrophic and Heterotrophic nutrition

Autotrophic Nutrition	Heterotrophic Nutrition
1. It occurs in green plants and blue green algae.	1. It occurs in animals and insectivorous plants.
2. CO2 and water are raw materials which combine to form organic compound.	2. They depend on plants and herbivore for their food.
3. They need chlorophyll and sunlight	3. There is no need of chlorophyll and sunlight,

Question 6.
Where do the plants get each of raw materials required for photosynthesis? (PB. Board 2011)
Answer:
Raw materials of photosynthesis

• CO₂
• Water.
• Nitrogen

1. CO₂ is obtained from air. It enters the leaf through stomatal openings.
2. Water is obtained from soil. It enters the leaf through the mid-rib and vein from the root which absorbs it from the soil.
3. Nitrogen: It is obtained from soil.

Question 7.
What is the role of acid in our stomach?
Answer:
HCl is obtained from gastric glands present in the wall of the stomach.

Functions of HCl:

• It provides acidic medium. It is required for the action of enzymes. It changes the pH of food from almost neutral to acidic medium (from pH 7 to 2)
• Activates the inactive proenzyme propepsin into active pepsin.
• Kills the bacteria present in food.
• It softens calcium.
• It regulates the opening and closing of the pyloric aperture.

Question 8.
What is the function of digestive enzymes?
Answer:
Role of digestive enzymes: These enzymes convert the complex non-diffusible form of food into simple diffusible form.

• Ptyalin converts starch into maltose.
• Pepsin breaks down proteins into peptides and amino acids.
• Rennin curdles milk protiens so that they can stay for longer period to be acted upon by pepsin.
• Lipase acts on fats and forms fatty acid and glycerol.
• Maltase acts on maltose and forms glucose.

Question 9.
How is small intestine designed to absorb digested food?
Answer:
Small intestine is a long tubular structure. The inner wall of small intestine is thrown into folds called villi. The absorptive cells have numerous finger-like processes called microvilli. They increase the surface area for absorption of food. These villi have blood vessels named lacteals from absorption of food.

Question 10.
What advantage over an aquatic organism does a terrestrial organism have with regard to obtaining oxygen for respiration?
Answer:
The amount of oxygen dissolved in water is very low as compared to the amount of oxygen in air. Thus these organisms have to make less efforts to obtain oxygen.

Question 11.
What are the different ways in which glucose is oxidised to provide energy in various organisms?
Answer:
Different pathways to provide energy from glucose

Question 12.
How is oxygen and CO₂ transported in human beings?
Answer:
1. Transport of oxygen: It is transported from respiratory organs to body cells,
1. Haemoglobin helps in the transport of oxygen. In the alveoli of the lungs, the haemoglobin (Hb) present in red blood corpuscles combines with oxygen to form oxyhaemoglobin. When the blood reaches the tissue, oxygen is released from the oxyhaemoglobin for the consumption by the tissues.
Hb + O₂ → HbO₂

2. Some of O₂ is transported in the solution form by plasma of blood.

2. Transport of CO₂

• CO₂ diffuses into blood plasma to form physical solution.
• CO₂ forms unstable carbonic acid with water and is transported as such.
• CO₂ is also transported from tissue to lungs as bicarbonates.

Question 13.
How are lungs designed in human beings to maximise the area for exchange of gases?
Answer:
Within the lungs, the primary bronchi divides into smaller and smaller tubes which finally terminate into balloon-like structures called alveoli. These alveoli increase the surface area for exchange of gases. There are 750 million alveoli in the lungs of man. If the alveolar surface is spread out it would cover about 80 m2. Thus it makes efficient exchange of gases.

Each alveolus or air sac has a diameter of 75 to 300 microns and has a very thin wall. The walls of the alveoli are elastic and are supplied with capillaries. Through these thin walls gases are exchanged between the capillaries and the air sacs.

Question 14.
What are the components of the transport system in human beings? What are the functions of these components?
Answer:
There are two main transport systems in human beings :

1. Blood vascular system.
2. Lymphatic system.

Components of blood vascular system

• Blood: It is a reddish viscous fluid connective tissue. In an adult human being, it is 5-6 litres in amount. Blood consists of two parts – plasma and formed elements. (RBCs, WBCs and blood platelets). Blood transports digested food, oxygen, carbon dioxide, nitrogenous wastes and hormones in the body.
• Heart: It is a hollow, muscular pumping organ. The heart sends the blood to lungs. Heart pumps the blood in the body.
• Blood vessels: The blood vessels which carry oxygenated blood are called arteries. They divide to form capillaries of finer dimensions. Exchange of materials takes place across the capillaries. It is possible because the walls of capillaries are extremely thin. The blood from the tissues is returned by veins.

Components of Lymphatic system

1. Lymph: It acts as middle man between blood and tissue. It destroys harmful bacteria
2. Lymph vessels
3. Lymph capillaries
4. Lymph nodes

Question 15.
Why is it necessary to separate oxygenated and deoxygenated blood in mammals and birds?
Answer:

• In the heart of these organisms the left side has oxygenated blood and right side deoxygenated blood.
• The separation of blood allows a highly efficient supply of oxygen to the body.
• It is essential for such animals which have high energy needs.
• They also constantly use energy for maintaining body heat.

Question 16.
What are the components of transport system in highly organised plants?
Answer:
Components of transport system in plants

• Xylem tissue. Vessels and tracheids of roots, stems and leaves are concerned with transport of water and minerals in plants.
• Phloem consists of sieve tubes and companion cells. It transports food, amino acid, phytohormones and other substances from leaves to various parts of plants.

Question 17.
How are water and minerals transported in plants?
Answer:
Transport of water and minerals
1. In xylem tissue, vessels and tracheids of the roots, stems and leaves are interconnected to form a continuous system of water conducting channels reaching all parts of the plants.

2. Plants absorb water and minerals through their entire surface i.e., roots, stem and leaves. However, mainly the water is absorbed by roots from soil.

3. The area of young roots where most of the absorption takes place is the root hair zone.

4. This zone is the area of greatest permeability.

5. Passage of water in root or pathway of water in root

• The entry of water into the root hair dilutes the cell sap. Thus water molecules in root hair increase as compared to adjacent cortical cells.
• Water reaches the passage cells of endodermis. These passage cells lie opposite the xylem.
• They allow water to entre the pericycle.
• So, water enters the xylem from pericycle for upward movement of sap.

6. The Ascent of Sap:
The upward movement of water from the root towards the top of the plant in the xylem vessels is called ascent of sap. The upward transport of water and minerals in plants which are in some cases as tall as 400 ft. poses a serious problem.

7. Transpiration also helps in the absorption and upward movement of water and minerals dissolved in it from roots to the leaves.

Question 18.
How is food transported in plants?
Answer:
Transport of food in plants:
The food prepared in the green leaves of plants is transported through phloem in the form of sucrose solution to storage organs of roots, seeds and fruits. This process is called translocation. This process requires energy. It is provided by ATP molecules. This increases the osmotic pressure in the tissue causing water to move into it. This pressure moves the material in the phloem to tissues which have less pressure.

Question 19.
Describe the structure and functioning of nephron.
Or
How does urine formation occur in human?
Answer:
Structure of a Nephron:
A nephron is made up of:

• a globular double-walled Bowman’s capsule around a clump of capillaries or glomerulus, and
• a tubule surrounded by blood capillaries.

The tubule consists of
(a) a proximal convoluted portion
(b) the loop of Henle, with descending and ascending limbs, and
(c) a distal convoluted part.

The nephron empties into a collecting duct. The two million nephrons of a human being, end to end would extend for nearly 80 km. All the collecting ducts discharge into a central cavity of the kidney (pelvis) that connects to the ureter.

Functioning of Nephron
Urine is formed by 3 processes: glomerular filtration, tubular reabsorption and tubular secretion in the nephrons of the kidney.
1. Ultrafiltration (Glomerular filtration):
Blood is filtered under pressure in the glomeruli present in the cup-like structure of Bowman’s capsule. Glomerular (nephric) filtrate is formed.

Nephron and its function

2. Tubular reabsorption:
In the PCT, entire glucose, amino acids, vitamins and hormones, most of the inorganic ions are reabsorbed by active transport, most of water by osmosis, and some urea by back diffusion from nephric filtrate.
Loop of Henle mainly concentrates urine to conserve water. Here, some inorganic ions are actively taken up and some water leaves by osmosis.

3. Tubular secretion:
In the DCT, collecting tubule and collecting duct, many ions, water (depending upon availability) are secreted in to DCT and collecting duct.
Urine formed passes into bladder from kidney through ureters.

Question 20.
What are the methods used by plants to get rid of excretory products?
Answer:
Excretory products of plants include CO₂, salts, resins, tanins latex etc. Excretion in Plants

• Excess of water passes out during transpiration.
• Plants get rid of dead tissue as a measure to eliminate waste.
• Waste products may be stored in cellular vacuoles.
• Waste products may be stored in leaves which fall off.
• Resins and gums are stored in old xylem.
• Plants also excrete wastes into soil.
• Aquatic plants lose their waste products by diffusion into the water.

Question 21.
How is the amount of urine produced regulated?
Answer:

• Amount of urine formed depends upon the availability of water in the body.
• ADH (Antidiuretic Hormone) regulate the amount of water.
• Osmoregulation helps in regulation of salts and water.
• Urine is stored in urinary bladder.

Punjab State Board PSEB 10th Class Science Book Solutions Chapter 9 Heredity and Evolution Textbook Exercise Questions and Answers.

PSEB Solutions for Class 10 Science Chapter 9 Heredity and Evolution

PSEB 10th Class Science Guide Heredity and Evolution Textbook Questions and Answers

Question 1.
A Mendelian experiment consisted of breeding tall pea plants bearing violet flowers with short pea plants bearing white flowers. The progeny all bore violet flowers, but almost half of them were short. This suggests that the genetic make-up of the tall parent can be depicted as :
(a) TTWW
(b) TTww
(c) TtWW
(d) TtWw.
Answer:
(c) TtWW.

Question 2.
An example of homologous organs is :
(а) our arm and a dog’s fore-leg
(б) our teeth and an elephant’s tusks
(c) potato and runners of grass
(d) All of the above.
Answer:
(d) All of the above.

Question 3.
In evolutionary terms, we have more in common with :
(а) a Chinese school-boy
(b) a chimpanzee
(c) a spider
(d) a bacterium.
Answer:
(a) a Chinese school-boy.

Question 4.
A study found that children with light-coloured eyes are likely to have parents with light-coloured eyes. On this basis, can we say anything about whether the light eye colour trait is dominant or recessive? Why or why not?
Answer:
On this basis we cannot say that light eye colour is dominant or recessive until a cross is made between parent having light eye colour and another with dark eye colour. Only then it will be possible to predict the dominant or recessive nature of the gene.

Question 5.
How are the areas of study of evolution and classification interlinked?
Answer:
Evolution and classification are interlinked as evident from following points :

• Characteristics are shared by most of the organisms. The characteristic in the next level of classification will be shared by most and not by all.
• Cell designs also indicate this relationship.
• Groups formed during classification are related to their similarities.

Question 6.
Explain the terms homologous and analogous organs with example.
Answer:
Homologous organs: The organs of different classes have different forms because they have to perform different functions but their structures basically remain similar. Such organs are called homologous organs.

Example:

• Fore limbs of amphibians, birds and mammals have same fundamental structural plans but perform different functions.
• In plants, the homologous organs may be a thorn of Bougainvillea or a tendril of cucurbita both arising in axillary position.

Analogous organs: The organs are quite different in their structure and origin but similar in function. Such organs are known as analogous organs. The presence of analogous organs proves that different structures can be modified to perform a similar function. Analogy indicates convergent evolution.
Examples. The wings of insects and vertebrates perform the same function.

Question 7.
Outline a project which aims to find the dominant coat colour in dogs.
Answer:
Make a chart or thermocol sheet showing the following monohybrid cross

Dominance of black coat colour in dogs

Question 8.
Explain the importance of fossils in deciding evolutionary relationship.
Answer:

Question 9.
What evidence do we have for the origin of life from inanimate matter?
Answer:
Urey and Miller provided experimental evidence regarding origin of life from inanimate matter. They assembled an atmosphere similar to that, thought to exist on early earth.

In a spark flask they collected ammonia, methane and hydrogen sulphide, but no free oxygen over water at a temperature just below 100°C and sparks were passed through the mixture of gases to stimulate lightning. At the end they obtained organic molecules such as amino acid, urea, sugars. Amino acids which make up protein molecules. Thus they showed life originated from inanimate matter.

Question 10.
Explain how sexual reproduction gives rise to more viable Variation than asexual reproduction. How does this affect the evolution of those organisms that reproduce sexually?
Answer:
Genetic variations arise in nature as a result of following mechanism during sexual reproduction are more viable and raw materials of evolution.

• Crossing over during gamete formation.
• Random segregation of chromosome during meiosis at the time of gamete formation has decreased.
• Random rejoining of gametes having different genetic set up in the chromosomes during fertilisation.

Question 11.
How is equal genetic contribution of male and female parents ensured in the progeny?
Answer:
During sexual reproduction fusion of gametes having haploid set of chromosomes belonging to male and female parents ensure equal contribution.

Question 12.
Only variations that confer an advantage to an individual organism will survive in a population. Do you agree with this statement? Why or why not?
Answer:
Yes. The organism with useful variations will adapt and survive. Moreover they leave behind more offsprings and populations with such genetic variations will survive.

Science Guide for Class 10 PSEB Heredity and Evolution InText Questions and Answers

Question 1.
If a trait A exists in 10% of population of an asexually reproducing species and a trait B exists in 60% of the same population, which trait is likely to have arisen earlier?
Answer:
In asexually reproducing organism trait B originated earlier. The variations in a population are only due to inaccuracies of DNA copying.

Question 2.
How does the creation of variations in a species promote survival?
Answer:
The useful variation in individuals of a species will enable them to adapt according to the changes and new needs. Thus they will enable the survival of species.

Question 3.
How do Mendel’s experiments show that gene may be dominant or recessive?
Answer:
Mendel conducted experiments on garden pea plant selecting seven visible contrasting characters. He selected and crossed homozygous tall pea plant having the genotype TT with a homozygous dwarf pea plant having the genotype tt. Fx generation consists only of tall plants, having genotype Tt. Since they have an allele for dwarfness also, they are all hybrids. The expressed allele T for tallness is dominant over the unexpressed allele t for dwarfness. The fact that the allele for dwarfness is present in the F1 plants can be verified by interbreeding them when F2 progeny will consist of both tall and dwarf plants in the ratio of 3 : 1. On this basis he proposed “Law of Dominance.”

Question 4.
How do Mendel’s experiments proved that traits are inherited indepen dently?
Answer:
Mendel proposed a law on the basis of a dihybrid cross between two homozygous parents. He selected a dominant plant with round and yellow seeds and a recessive plant with wrinkled and green seeds, yields Fx offspring showing the dominant form of both traits, viz. round and yellow. Fx plants, on selling, produce F2 progeny with two parental and two new recombinant phenotypes, that is round yellow: round green: wrinkled yellow: wrinkled green in the ratio of 9 : 3 : 3: 1. This ratio is called Mendel’s dihybrid phenotypic ratio. The factors (genes) of different traits are independent of each other in their distribution into the gametes and in the progeny. This is Mendel’s law of independent assortment.

Question 5.
A man with blood group A married a person with blood group O. Their daughter has blood group O. Is this information enough to tell you which of the blood group trait A or O is dominant. Why or why not?
Answer:
As blood groups is hereditary character, the knowledge of blood groups of parents can give information about the possible blood groups of children and vice-versa.

In this case illustration is as follow :

In the above cross, 50 per cent of progeny will have A blood group and 50 per cent O blood group.
At the same time this data is insufficient. It is not mentioned father has homozygous or heterozygous A blood group. If it is homozygous A then 100 per cent of progeny will have A blood group as Gene IA is dominant over Gene I°.

Question 6.
How is the sex of child determined in human beings?
Answer:
Determination of the sex of child. Sex chromosomes determine sex in human beings. In males, there are 44 +
XY chromosomes, whereas, in female there are 44 + XX chromosomes. Here,
X and Y chromosomes determine sex in the human beings.

Sex determination in man (Note that all the eggs carry X-chromosome but one-half of the sperm carry an X-chromosome and one half carry a Y-chromosome)

Two types of gametes are formed in male, one type is having 50%
X-chromosome, whereas the other type is having Y-chromosome. In female, gametes are of one type and contain X-chromosome.

The females are homogametic. If male gamete having Y-chromosome (androsperm) undergoes fusion with female gamete having X-chromosome the zygote will have XY chromosomes and this gives rise to male child.

If the male gamete having Fig. 9.1. Sex determination in man (Note X-chromosome undergoes fusion with that all the eggs carry X-chromosome but female gamete having X-chromosome, one-half of the sperm carry an the zygote will be having XX-chromosome X-chromosome and one half carry a and this gives rise to female child. Y-chromosome)

Question 7.
What are different ways in which individuals with a particular trait may increase in a population?
Answer:
A particular population with specific traits will increase due to following reasons :

• Sexual reproduction which results into variations.
• Inheritance of variations.
• Natural Selection. The individuals with special traits survive the attack of their predators and multiply while the others will perish.
• Genetic drift provides diversity without any adaptation.

Question 8.
Why are traits acquired during life-time of an individual not inherited?
Answer:
Change in non-reproductive tissue (somatic cells) cannot be passed on to the DNA of germ cells. Thus the acquired trait will die with the death of individual. It is non- heritable and cannot be passed on to its progeny. Changes that occur in DNA of germ cells are inherited.

Question 9.
Why are the small number of surviving tigers is a cause of worry from the point of view of genetics?
Answer:
As the population of tigers is decreasing, there is loss of genes from the gene pool. There cannot be recombinations and variations. Hence no evolution. If number falls suddenly they may become extinct.

Question 10.
What factors could lead to the rise of new species?
Answer:
Factors leading to rise of new species

• Genetic variations
• Mutations
• Natural selection
• Reproductive isolation
• Origin of new species.

Question 11.
Will geographical isolation be a major factor in the speciation by a self- pollinating plant species? Why or why not?
Answer:
No, m self-pollinating species, geographical isolation will not play any role for speciation because the self-pollination is occurring on the same plant.

Question 12.
Will geographical isolation be a major factor in the speciation of an organism that reproduces asexually? Why or why not?
Answer:
No, as there is neither genetic drift nor gene flow play any role during speciation. Moreover asexual reproduction involves single parent and natural geographical barrier can occur between different organisms.

Question 13.
Give an example of characteristic being used to determine how close two species are in evolutionary terms.
Answer:
Homologous organs helps to identify the relationship between organisms. These characteristics in different organisms would be similar because they are inherited from a common ancestor. Example. Fore limbs of mammals having same basic structural plans in birds, reptiles and mammals however the functions get modified in different species.

Question 14.
Can the wing of butterfly and wing of a bat be considered homologous organs? Why or why not?
Answer:
Wings of insects and wings of birds have different basic structural plan and origin. They perform the same function. Thus they are analogous organs and not homologous organs.

Question 15.
What are fossils? What do they tell us about the process of evolution?
Answer:
Fossils are preserved remains, tracks or traces of organisms that lived in the past. Fossils have been found linking all major groups of vertebrates.

Significance of fossils

• Fossils are direct evidence in support of evolution.
• Living forms with simple organization appeared earlier than the complex forms. We can conclude this because fossils of lower layers of the earth are simple as compared to fossils of the upper layers.
• Several forms bearing intermediate characters indicate the transition from an earlier simple to a later complex.
• Fossils of Archaeopteryx serve as a missing link between reptiles and birds. This bird has wings and unlike birds, it had teeth and a long tail.
• On the basis of the fossil records, the complete evolutionary history of present-day horse has been studied.

Question 16.
Why are human beings which look so different from each other in terms of size, colour, and looks are said to be belonging to the same species?
Answer:

• DNA studies have shown that human beings belong to the same species.
• The number of chromosomes is the same.
• All have originated from a common ancestor.
• They interbreed among themselves to produce fertile young ones of their own kind.

Question 17.
In evolutionary terms can we say that which among bacteria, spiders, fish, and chimpanzees have a ‘better’ body design? Why or why not?
Answer:
Chimpanzees have a better body design as compared to the other three mentioned. They are better adapted for locomotion, communication, and thinking.